കര്താരശചൈവ ശാഖാനാം ഭേദഹേതൂംസ്തഥൈവ ച
ശാഖകളുടെ സ്രഷ്ടാക്കളെയും അവയുടെ വിഭജനത്തിന് കാരണമായ കാര്യങ്ങളെയും കൂടി.
പ്രാജാപത്യാ ശ്രുതിര്നിത്യാ തദ്വികല്പാസ്ത്വിമേ സ്മൃതാഃ
പ്രജാപതിയുടെ ശ്രുതി ശാശ്വതമാണ്; ഇവയ്ക്ക് പകരമായവയെ സ്മൃതികൾ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
ദ്വാപരേഷു പുനര്ഭേദാഃ ശ്രുതീനാം പരികീര്ത്തിതാഃ
ദ്വാപരയുഗങ്ങളിൽ വീണ്ടും ശൃതി വിഭജനങ്ങൾ നടന്നതായി പറയുന്നു.
ശിഷ്ചേബ്യശ്ച പ്രദത്ത്വാ തു തപസ്തപ്തു വന ഗതഃ
അവർ ശിഷ്യന്മാർക്ക് അതെല്ലാം പഠിപ്പിച്ചു, പിന്നീട് കാടിലേക്ക് പോയി തപസ്സ് ചെയ്തു.
അങ്ഗാനി വേദാശ്ചത്വാരോ മീമാംസാ ന്യായവിസ്തരഃ
നാല് വേദങ്ങളും അവയുടെ അംശങ്ങളും, മീമാംസയും ന്യായശാസ്ത്രത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയും.
ആയുര്വേദോ ധനുര്വേദോ ഗാന്ധര്വശ്ചേതി തേ ത്രയഃ
ആയുര്വേദം, ധനുര്വേദം, ഗാന്ധർവം—ഇവയും മൂന്ന്.
ജ്ഞേയാ ബ്രഹ്മര്ഷയഃ പൂര്വം തേഭ്യോ ദേവര്ഷയഃ പുനഃ
ആദ്യം ബ്രഹ്മർഷിമാർ ഉണ്ടായി, അവരിൽ നിന്ന് ദേവർഷിമാർ പിറന്നു.
കാശ്യപേഷു വസിഷ്ഠേഷു തഥാ ഭൃഗ്വങ്ഗിരോ ഽത്രിഷു
കശ്യപന്മാരിലും വസിഷ്ഠന്മാരിലും, അതുപോലെ ഭൃഗുവും അങ്കിരസ്സും അത്രിയും.
യസ്മാദൃഷന്തി ബ്രഹ്മാണം തതോ ബ്രഹ്മര്ഷയഃ സ്മൃതാഃ
അവർ ബ്രഹ്മത്തെ ധ്യാനിച്ചതിനാലാണ് ബ്രഹ്മർഷിമാർ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്.
പ്രത്യൂഷസ്യ ച ദേവസ്യ കശ്യപസ്യ തഥാ പുനഃ
പ്രത്യൂഷദേവനും കശ്യപനും കൂടി.
ദേവാര്ഷീ ധര്മപുത്രൌ തു നരനാരായണവുഭൌ
ധർമ്മപുത്രന്മാരായ ദിവ്യർഷിമാർ ഇരുവരും നരനും നാരായണനും ആണ്.
കുബേരശ്ചൈവ പൌലസ്ത്യഃ പ്രത്യൂഷസ്യ ദലഃ സുത
കുബേരനും പൗലസ്ത്യനും, പ്രത്യൂഷന്റെ ശാഖയിൽ പെട്ട പുത്രനും.
ഋഷന്തി വേദാന്യസ്മാത്തേ തസ്മാദ്ദേവര്ഷയഃ സ്മൃതാഃ
വേദങ്ങൾ അവരിൽ നിന്ന് ഉദിച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് അവർ ദേവർഷിമാർ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.
യേ ച ഐക്ഷ്വാകനാഭാഗാ ജ്ഞേയാ രാജര്ഷയസ്തു തേ
ഐക്ഷ്വാകുവിന്റെ വംശജരെ രാജർഷിമാർ എന്ന് അറിയണം.
ബ്രഹ്മലോകപ്രതിഷ്ഠാസ്തു സമൃതാ ബ്രഹ്മര്ഷയോ ഽമലാഃ
ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ സ്ഥിരമായവരെ നിർമ്മല ബ്രഹ്മർഷിമാർ എന്ന് പറയുന്നു.
ഇന്ദ്രലോകപ്രതിഷ്ഠാസ്തു സര്വേ രാജര്ഷയോ മതാഃ
ഇന്ദ്രലോകത്തിൽ സ്ഥിരമായ എല്ലാവരെയും രാജർഷിമാർ എന്നു കരുതുന്നു.
യേ ച ബ്രഹ്മര്ഷയഃ പ്രോക്താ ദിവ്യാ ദേവര്ഷയശ്ച യേ
ഇവിടെ പറഞ്ഞ ബ്രഹ്മർഷിമാരെയും ദിവ്യമായ ദേവർഷിമാരെയും കൂടി.
ഭൂതം ഭവ്യം ഭവജ്ജ്ഞാനം സത്യാഭി വ്യാത്ദൃതം തഥാ
ഭൂതകാലം, ഭാവികാലം, ഇപ്പോഴുള്ളത്—ഇതിന്റെ ജ്ഞാനം സത്യത്തിലും സ്ഥിരതയിലും നിലകൊള്ളുന്നു.
തപസേഹ പ്രസിദ്ധാ യേ ഗര്ഭേ യൈശ്ച പ്രവേദിതമ്
ഇവിടെ തപസ്സിനാൽ പ്രശസ്തരായവരും, ഗർഭത്തിൽ തന്നെ ജ്ഞാനം അറിയിച്ചവരുമാണ്.
ഏതേ രാജര്ഷയോ യുക്താ ദേവാദ്വിജനൃപാശ്ച യേ
ഇവരാണ് ധർമ്മത്തിൽ ഉറപ്പുള്ള രാജർഷിമാർ, ദൈവികരും മാനുഷികരുമായ രാജാക്കളും.
സപ്തൈതേ സപ്തഭിശ്ചൈവ ഗുണൈഃ സപ്തര്ഷയഃ സ്മൃതാഃ
ഈ ഏഴുപേരും ഏഴ് ഗുണങ്ങളുമായി ചേർന്ന്, സപ്തർഷിമാർ എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
ബുദ്ധാഃ പ്രത്യക്ഷ ധര്മാണോ ഗോത്രപ്രാവര്ത്തകാശ്ച തേ
അവർ ബുദ്ധിമാന്മാരാണ്, നേരിട്ട് ധർമ്മം കാണുന്നവരും, ഗോത്രങ്ങളുടെ ആരംഭകരുമാണ്.
തുല്യൈര്വ്യവഹരന്തി സ്മ ഹ്യദുഷ്ടൈഃ കര്മഹേതുഭിഃ
അവർ സമന്വയത്തോടെ, കുറ്റമില്ലാത്ത പ്രവർത്തികളിലൂടെ ജീവിച്ചു.
കുടുംബിനോ ബുദ്ധിമന്തോ വനാന്തരനിവാസിനഃ
കുടുംബജീവിതം നയിക്കുന്ന, വിവേകമുള്ളവരും കാട്ടിൽ വസിക്കുന്നവരുമാണ് അവർ.
വര്ണാശ്രമവ്യവസ്ഥാനം ക്രിയതേ പ്രഥമം തു വൈ
വർണ്ണാശ്രമ വ്യവസ്ഥ ആദ്യമായി സ്ഥാപിച്ചത് ഇവരാണ്.
പ്രവര്ത്തയന്തി യേ വര്ണാനാശ്രമാംശ്ചൈവ സര്വശഃ
വർണ്ണങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും മുഴുവനായും ഇവർ പ്രചോദിപ്പിച്ചു.
ജായമാനേ പിതാപുത്രേ പുത്രഃ പിതരി ചൈവ ഹി
പിതാവ് പുത്രനായി ജനിക്കുമ്പോഴും, പുത്രൻ പിതാവായി ജനിക്കുമ്പോഴും,
അഷ്ടാശീതിസഹസ്രാണി പ്രോക്താനി ഗൃഹമേധിനാമ്
അശീതിയെട്ടായിരം പേർ ഗൃഹസ്ഥന്മാരാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
ദാരാഗ്നിഹോത്രിണസ്തേ വൈ യൈ പ്രജാഹേതവഃ സ്മൃതാഃ
ഭാര്യയുള്ളവരും അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുന്നവരും സന്തതിക്ക് കാരണമായവരായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
അഷ്ടാശീതിസഹസ്രാണി നിഹിതാ ഉത്തരാപഥേ
അശീതിയെട്ടായിരം പേർ ഉത്തരാപഥത്തിൽ സ്ഥിരമായി വസിക്കുന്നു.