ഉഞ്ഛമൂലഫലം ശാകമുദപാത്രം തപോധനാഃ
ഉഞ്ഞ്, മൂലങ്ങൾ, ഫലങ്ങൾ, പച്ചക്കറികൾ, വെള്ളം എന്നിവയാൽ ജീവിച്ചു, തപസ്സാണ് അവരുടെ സമ്പത്ത്.
അദ്രോഹശ്ചാപ്യ ലോഭശ്ച തപോ ഭുതദയാ ദമഃ
വേറൊരാളെ ദ്രോഹിക്കാതിരിക്കുക, ലാഭം ഇല്ലാതിരിക്കുക, തപസ്സു, ജീവികൾക്ക് കാരുണ്യം, സ്വയം നിയന്ത്രണം—
സനാതനസ്യ ധര്മസ്യ മൂലമേതദ്ദുരാസദമ്
ശാശ്വതമായ ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രാപിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ മൂലമാണിത്.
പ്രിയവ്രതോത്താനപാദൌ ധ്രുവോ മേധാതിഥിര്വസുഃ
പ്രിയവ്രതൻ, ഉത്താനപാദൻ, ധ്രുവൻ, മേധാതിഥി, വസു—
പ്രാജീനബര്ഹിഃ പര്ജന്യോ ഹവിര്ധാനാദയോ നൃപഃ
പ്രാജീനബർഹി, പർജന്യൻ, ഹവിർധാനൻ തുടങ്ങിയവരും, രാജാവേ—
രാജര്ഷയോ മഹാസത്ത്വാ യേഷാം കീര്ത്തിഃ പ്രതിഷ്ഠിതാ
വലിയ ശക്തിയുള്ള ഈ രാജർഷിമാരുടെ കീർത്തി ലോകത്ത് സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മണാ തപസാ സൃഷ്ടം ജഗദ്വിശ്വമിദം പുരാ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ തപസ്സിലൂടെ ഈ സർവ്വവിശ്വം ആദിയിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്.
ദ്രവ്യമന്ത്രാത്മകോ യജ്ഞസ്തപസ്ത്വനശനാത്മകമ്
യജ്ഞം ദ്രവ്യവും മന്ത്രവും ചേർന്നതാണ്; തപസ്സ് ഉപവാസത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതാണ്.
ബ്രാഹ്മം തു കര്മ സംന്യാസാദ്വൈരാഗ്യാത്പ്രകൃതേര്ജയമ്
ബ്രാഹ്മണരുടെ കര്മ്മം വാസനകളെ ഉപേക്ഷിച്ച് വൈരാഗ്യത്തോടെ പ്രകൃതിയെ ജയിക്കുന്നതിലാണ്.
ഏവം വിവാദഃ സുമഹാന്യ ജ്ഞസ്യാസീത്പ്രവര്ത്തനേ
ഇങ്ങനെ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആരംഭത്തെക്കുറിച്ച് വലിയൊരു വാദം ഉണ്ടായി.
തതസ്തമൃഷയോ ദൃഷ്ട്വാ ഹതം ധര്മബലേന തു
അപ്പോൾ, ധർമ്മത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ അത് തോറ്റതായി കണ്ട ഋഷിമാർ—
ഗതേഷു മുനിസംഘേഷു ദേവാ യജ്ഞം സമാപ്നുവന്
മുനിസമൂഹം പോയതിനു ശേഷം ദേവന്മാർ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കി.
തതഃ പ്രഭൃതി യജ്ഞോ ഽയം യുഗൈഃ സഹ വിവര്ത്തിതഃ
അപ്പോൾ മുതൽ ഈ യജ്ഞം യುಗങ്ങളോടൊപ്പം മാറിമാറി തുടരുന്നു.
തത്ര ത്രേതായുഗേ ക്ഷീണേ ദ്വാപരം പ്രതിപദ്യതേ
അവിടെ ത്രേതായുഗം ക്ഷയിച്ചാൽ ദ്വാപരയുഗത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
പരിവൃത്തേ യുഗേ തസ്മിംസ്തതസ്താഭിഃ പ്രണശ്യതി
ആ യുഗം കഴിഞ്ഞാൽ അത്തരം ആചാരങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകും.
സംഭേദശ്ചൈവ വര്ണാനാം കാര്യാണാം ച വിപര്യയഃ
വർണങ്ങൾ തമ്മിൽ കലരുകയും, കർത്തവ്യങ്ങൾ മറിച്ചുപോകുകയും ചെയ്യും.
ഏഷാ രജസ്തമോയുക്താ പ്രവൃത്തിര്ദ്വാപരേ സ്മൃതാ
രാഗവും അജ്ഞാനവും ചേർന്ന ഈ പ്രവൃത്തി ദ്വാപരയുഗത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
ദ്വാപരേ വ്യാകുലീഭൂത്വാ പ്രണശ്യതി കലൌ യുഗേ
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ഇത് കലഹം നിറഞ്ഞതാകുകയും, കലിയുഗത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചെയ്യും.
ദ്വൈവിധ്യം പ്രതിപദ്യേതേയുഗേ തസ്മിഞ്ഛ്രുതി സ്മൃതീ
അത് യുഗത്തിൽ ശ്രുതി, സ്മൃതി എന്നിവ ഇരട്ടരൂപം സ്വീകരിക്കും.
അനിശ്ചയാധിഗമനാദ്ധര്മതത്ത്വം ന വിദ്യതേ
നിശ്ചയമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ ധർമ്മത്തിന്റെ സാരാംശം അറിയപ്പെടുന്നില്ല.
പരസ്പരവിഭിന്നൈസ്തൈദൃഷ്ടീനാം വിഭ്രമേണ ച
അവരവരുടെ അഭിപ്രായങ്ങളിൽ ഉണ്ടായ വ്യത്യാസവും അതിൽ നിന്നുള്ള ആശയക്കുഴപ്പവും കാരണം,
കാരണാനാം ച വൈകല്പ്യാത്കാര്യാണാം ചാപ്യനിശ്ചയാത്
കാരണങ്ങളിൽ ഉള്ള വ്യത്യാസവും ഫലങ്ങളിൽ ഉറപ്പില്ലായ്മയും മൂലം,
തതോ ദൃഷ്ടിവിഭന്നൈസ്തു കൃതം ശാസ്ത്രാകുലം ത്വിദമ്
അഭിപ്രായങ്ങൾ വിഭജിച്ചവരാൽ ഈ അനേകം ശാസ്ത്രങ്ങൾ ഉണ്ടായി.
സംക്ഷയാദായുപശ്ചൈവ വ്യസ്യതേ ദ്വാപരേഷു ച
ക്ഷയം വരികയും ആയുര് കുറയുകയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ, ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ഇത് ചിതറിപ്പോകുന്നു.
മന്ത്രബ്രാഹ്മണവിന്യാസൈഃ സ്വരവര്ണവിപര്യയൈഃ
മന്ത്രങ്ങളും ബ്രാഹ്മണങ്ങളുടെ ക്രമീകരണങ്ങളും, സ്വരങ്ങളും അക്ഷരങ്ങളിലെ മാറ്റങ്ങളും മൂലം,
സാമാന്യാ വൈകൃതാശ്ചൈവ ദൃഷ്ടിഭിന്നേ ക്വചിത്ക്വചിത്
ചിലത് പൊതുവായതും, ചിലത് മാറ്റപ്പെട്ടതുമായിരിക്കുന്നു, അഭിപ്രായങ്ങൾ വ്യത്യാസമുള്ളിടത്ത്.
അന്യേ ഽപി പ്രസ്ഥിതാസ്താന്വൈ കേചിത്താന്പ്രത്യവസ്ഥിതാഃ
മറ്റുള്ളവർ പുതിയ വഴികൾ സ്വീകരിച്ചു, ചിലർ അവയ്ക്ക് എതിർത്ത് നിന്നു.
ഏകമാധ്വര്യവം ത്വാസീത്പുനര്ദ്വൈധമജായത
ഒരൊറ്റ ആധ്വര്യവം മാത്രം ആദ്യം ഉണ്ടായിരുന്നുവെങ്കിലും, പിന്നീട് അത് രണ്ടായി വിഭജിച്ചു.
ആധ്വര്യവസ്യ പ്രസ്ഥാനൈര്ബഹുധാ വ്യാകുലീകൃതൈഃ
ആധ്വര്യവത്തിന്റെ പലവിധ രീതികളാൽ അതിൽ വലിയ ആശയക്കുഴപ്പം ഉണ്ടായി.
വ്യാകുലേദ്വാപരേ നിത്യം ക്രിയതേ ഭിന്ന ദര്ശനൈഃ
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ, വ്യത്യസ്ത അഭിപ്രായങ്ങളുള്ളവർ അതിനെ എപ്പോഴും ആശയക്കുഴപ്പത്തോടെ നടത്തുന്നു.