യഷ്ടവ്യം പശുഭിര്മേ ധ്യൈരഥ ബീജൈഃ ഫലൈരപി
യാഗം നടത്തേണ്ടത് പശുക്കളാൽ, ധാന്യങ്ങളാൽ, ഫലങ്ങളാലും ആകണം.
യഥേഹ ദേവതാ മന്ത്രാ ഹിംസാലിങ്ഗാ മഹര്ഷിഭിഃ
ഇവിടെ ദേവതകൾക്കുള്ള മന്ത്രങ്ങൾ മഹർഷിമാർ പ്രകാരം ഹിംസയുടെ അർത്ഥം ഉൾക്കൊള്ളുന്നവയാണ്.
തത്പ്രാമാണ്യാന്മയാ ചോക്തം തസ്മാത്സ പ്രാപ്തുമര്ഹഥ
അതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ തന്നെയാണ് ഞാൻ പറഞ്ഞത്; അതിനാൽ നിങ്ങൾ അതു ലഭിക്കേണ്ടതാണ്.
തഥാ പ്രവതതാം യജ്ഞോ ഹ്യന്യഥാ വോ ഽനൃതം വചഃ
ഇങ്ങനെ യാഗം നടത്തട്ടെ; അല്ലെങ്കിൽ നിങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ സത്യമായിരിക്കില്ല.
അവശ്യഭാവിതം ദൃഷ്ട്വാ തമഥോ വാഗ്യതാഭവന്
അത് ഒഴിവാക്കാനാവില്ലെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ അവർ മൗനമായിത്തീർന്നു.
ഊര്ധ്വചാരീ വസുര്ഭൂത്വാ രസാതലചരോ ഽഭവത്
മുകളിൽ സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന വസു, പിന്നീട് അധോലോകത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവനായി.
ധര്മാണാം സംശയച്ഛേത്താ രാജാ വസുരധോഗതഃ
ധർമ്മത്തിൽ സംശയം നീക്കിയ രാജാവായ വസു താഴേക്ക് വീണു.
ബഹുദ്വാരസ്യ ധര്മസ്യ സൂക്ഷ്മാ ദൂരതരാ ഗതിഃ
ധർമ്മത്തിന് അനേകം വാതിലുകളുണ്ട്; അതിന്റെ വഴി സൂക്ഷ്മവും ദൂരവുമാണ്.
ദേവാനൃഷീനുപാദായ സ്വായംഭുവമൃതേ മനുമ്
സ്വായംഭുവൻ മകനായ മനുവിനെ ഒഴികെ, ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും അതു പ്രാപിച്ചില്ല.
ഋഷികോടിസഹസ്രാണി സ്വതപോഭിര്ദിവം യയുഃ
കോടിക്കണക്കിന് ഋഷിമാർ സ്വന്തം തപസ്സുകൊണ്ട് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിച്ചു.
ഉഞ്ഛമൂലഫലം ശാകമുദപാത്രം തപോധനാഃ
ഉഞ്ഞ്, മൂലങ്ങൾ, ഫലങ്ങൾ, പച്ചക്കറികൾ, വെള്ളം എന്നിവയാൽ ജീവിച്ചു, തപസ്സാണ് അവരുടെ സമ്പത്ത്.
അദ്രോഹശ്ചാപ്യ ലോഭശ്ച തപോ ഭുതദയാ ദമഃ
വേറൊരാളെ ദ്രോഹിക്കാതിരിക്കുക, ലാഭം ഇല്ലാതിരിക്കുക, തപസ്സു, ജീവികൾക്ക് കാരുണ്യം, സ്വയം നിയന്ത്രണം—
സനാതനസ്യ ധര്മസ്യ മൂലമേതദ്ദുരാസദമ്
ശാശ്വതമായ ധർമ്മത്തിന്റെ പ്രാപിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ മൂലമാണിത്.
പ്രിയവ്രതോത്താനപാദൌ ധ്രുവോ മേധാതിഥിര്വസുഃ
പ്രിയവ്രതൻ, ഉത്താനപാദൻ, ധ്രുവൻ, മേധാതിഥി, വസു—
പ്രാജീനബര്ഹിഃ പര്ജന്യോ ഹവിര്ധാനാദയോ നൃപഃ
പ്രാജീനബർഹി, പർജന്യൻ, ഹവിർധാനൻ തുടങ്ങിയവരും, രാജാവേ—
രാജര്ഷയോ മഹാസത്ത്വാ യേഷാം കീര്ത്തിഃ പ്രതിഷ്ഠിതാ
വലിയ ശക്തിയുള്ള ഈ രാജർഷിമാരുടെ കീർത്തി ലോകത്ത് സ്ഥിരമായി നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മണാ തപസാ സൃഷ്ടം ജഗദ്വിശ്വമിദം പുരാ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ തപസ്സിലൂടെ ഈ സർവ്വവിശ്വം ആദിയിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്.
ദ്രവ്യമന്ത്രാത്മകോ യജ്ഞസ്തപസ്ത്വനശനാത്മകമ്
യജ്ഞം ദ്രവ്യവും മന്ത്രവും ചേർന്നതാണ്; തപസ്സ് ഉപവാസത്തിന്റെ സ്വഭാവമുള്ളതാണ്.
ബ്രാഹ്മം തു കര്മ സംന്യാസാദ്വൈരാഗ്യാത്പ്രകൃതേര്ജയമ്
ബ്രാഹ്മണരുടെ കര്മ്മം വാസനകളെ ഉപേക്ഷിച്ച് വൈരാഗ്യത്തോടെ പ്രകൃതിയെ ജയിക്കുന്നതിലാണ്.
ഏവം വിവാദഃ സുമഹാന്യ ജ്ഞസ്യാസീത്പ്രവര്ത്തനേ
ഇങ്ങനെ, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആരംഭത്തെക്കുറിച്ച് വലിയൊരു വാദം ഉണ്ടായി.
തതസ്തമൃഷയോ ദൃഷ്ട്വാ ഹതം ധര്മബലേന തു
അപ്പോൾ, ധർമ്മത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ അത് തോറ്റതായി കണ്ട ഋഷിമാർ—
ഗതേഷു മുനിസംഘേഷു ദേവാ യജ്ഞം സമാപ്നുവന്
മുനിസമൂഹം പോയതിനു ശേഷം ദേവന്മാർ യജ്ഞം പൂർത്തിയാക്കി.
തതഃ പ്രഭൃതി യജ്ഞോ ഽയം യുഗൈഃ സഹ വിവര്ത്തിതഃ
അപ്പോൾ മുതൽ ഈ യജ്ഞം യುಗങ്ങളോടൊപ്പം മാറിമാറി തുടരുന്നു.
തത്ര ത്രേതായുഗേ ക്ഷീണേ ദ്വാപരം പ്രതിപദ്യതേ
അവിടെ ത്രേതായുഗം ക്ഷയിച്ചാൽ ദ്വാപരയുഗത്തിലേക്ക് കടക്കുന്നു.
പരിവൃത്തേ യുഗേ തസ്മിംസ്തതസ്താഭിഃ പ്രണശ്യതി
ആ യുഗം കഴിഞ്ഞാൽ അത്തരം ആചാരങ്ങൾ അപ്രത്യക്ഷമാകും.
സംഭേദശ്ചൈവ വര്ണാനാം കാര്യാണാം ച വിപര്യയഃ
വർണങ്ങൾ തമ്മിൽ കലരുകയും, കർത്തവ്യങ്ങൾ മറിച്ചുപോകുകയും ചെയ്യും.
ഏഷാ രജസ്തമോയുക്താ പ്രവൃത്തിര്ദ്വാപരേ സ്മൃതാ
രാഗവും അജ്ഞാനവും ചേർന്ന ഈ പ്രവൃത്തി ദ്വാപരയുഗത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
ദ്വാപരേ വ്യാകുലീഭൂത്വാ പ്രണശ്യതി കലൌ യുഗേ
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ ഇത് കലഹം നിറഞ്ഞതാകുകയും, കലിയുഗത്തിൽ അപ്രത്യക്ഷമാകുകയും ചെയ്യും.
ദ്വൈവിധ്യം പ്രതിപദ്യേതേയുഗേ തസ്മിഞ്ഛ്രുതി സ്മൃതീ
അത് യുഗത്തിൽ ശ്രുതി, സ്മൃതി എന്നിവ ഇരട്ടരൂപം സ്വീകരിക്കും.
അനിശ്ചയാധിഗമനാദ്ധര്മതത്ത്വം ന വിദ്യതേ
നിശ്ചയമില്ലാതെ പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ ധർമ്മത്തിന്റെ സാരാംശം അറിയപ്പെടുന്നില്ല.