ഇജ്യാ ദാനം തപഃ സത്യം ത്രേതായാം ധര്മ ഉച്യതേ
യാഗം, ദാനം, തപസ്, സത്യം എന്നിവയാണ് തൃതായുഗത്തിൽ ധർമ്മം എന്ന് പറയുന്നത്.
മര്യാദാസ്ഥാപനാര്ഥം ച ദണ്ഡനീതിഃ പ്രവര്ത്തതേ
പരിധികൾ സ്ഥാപിക്കാൻ ശിക്ഷാനയം നടപ്പാക്കപ്പെടുന്നു.
ഏകോ വേദശ്ചതുഷ്പാദസ്ത്രേതായുഗവിധൌസ്മൃതഃ
ഒരു വേദം നാലു ഭാഗങ്ങളായി തൃതായുഗത്തിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.
പുത്രപൌത്രസമാകീര്ണാ മ്രിയന്തേ ച ക്രമേണ തു
മക്കളും മുമ്മക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റി, അവർ ക്രമമായി മരിക്കുന്നു.
സംധ്യാപാദഃ സ്വഭാവസ്തു സോംഽശപദേന തിഷ്ഠതി
സന്ധ്യാകാലം അതിന്റെ സ്വഭാവം തന്നെയാണ്; 'സം' എന്ന പേരിൽ അത് നിലനിൽക്കുന്നു.
പൂര്വം സ്വായംഭുവേ സര്ഗേ യഥാവത്തച്ച ബ്രൂഹി മേ
മുൻപ് സ്വായംഭുവമനുവിന്റെ സൃഷ്ടിയെപ്പറ്റി യഥാർത്ഥത്തിൽ എനിക്കു പറയൂ.
കാലാഖ്യായാം പ്രവൃത്തായാം പ്രാപ്തേ ത്രേതായുഗേ തദാ
കാലം എന്നറിയപ്പെടുന്ന കാലഘട്ടം അവസാനിച്ച് ത്രേതായുഗം ആരംഭിച്ചപ്പോൾ,
പ്രതിഷ്ഠിതായാം വാര്ത്തായാം ഗൃഹാശ്രമപരേ പുനഃ
പുനരായിത്തന്നെ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവർ ജീവിതക്രമം നിലനിര്ത്തി.
സംഭാരാംസ്താംസ്തു മംഭൃത്യ കഥം യജ്ഞഃ പ്രവര്ത്തിതഃ
ആവശ്യമായ സാധനങ്ങൾ ഒത്തുചേർത്ത്, ആ യാഗം എങ്ങനെ ആരംഭിച്ചു?
യഥാ ത്രേതായുഗമുഖേ യജ്ഞസ്യ സ്യാത്പ്രവര്തനമ്
ത്രേതായുഗം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ യാഗങ്ങൾ എങ്ങനെ നടപ്പിലായി?
അന്തര്ഹിതായാം സംധ്യായാം സാര്ദ്ധം കൃതയുഗേന തു
സന്ധ്യയും കൃതയുഗവും ഒളിഞ്ഞുപോയപ്പോൾ,
ഔഷധീഷു ച ജാതാസു പ്രവൃത്തേ വൃഷ്ടിസര്ജനേ
ഔഷധികൾ വളർന്നുവന്നപ്പോൾ, മഴ പെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
വര്ണാശ്രമവ്യവസ്ഥാനം കൃത്വാ മന്ത്രാംസ്തു സംഹതാന്
വർണ്ണാശ്രമക്രമം സ്ഥാപിച്ച്, മന്ത്രങ്ങൾ ഒരുമിച്ചു ചൊല്ലി,
തദാ വിശ്വഭുഗിന്ദ്രശ്ച യജ്ഞം പ്രാവര്ത്തയത്പ്രഭുഃ
അപ്പോൾ ലോകം അനുഭവിക്കുന്ന ഇന്ദ്രൻ ആ യാഗം ആരംഭിച്ചു.
തസ്യാശ്വമേധേ വിതതേ സമാജഗ്മുര്മഹര്ഷയഃ
അവന്റെ വലിയ അശ്വമേധയാഗത്തിൽ മഹർഷിമാർ ഒത്തുചേർന്നു.
കര്മവ്യഗ്രേഷു ഋത്വിക്ഷു സംതതേ യജ്ഞകര്മണി
കർമങ്ങളിൽ തിരക്കിലായിരുന്ന ഋത്വിക്മാർ യാഗകർമ്മങ്ങൾ നിർവഹിച്ചു.
പരിക്രാന്തേഷു ലഘുഷു ഹ്യധ്വര്യുവൃഷഭേഷു ച
ലഘു പ്രവർത്തികൾ പൂർത്തിയായി, പ്രധാന അദ്ധ്വര്യുക്കൾ അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഹവിഷ്യഗ്നൌ ഹൂയമാനേ ബ്രാഹ്മണൈശ്ചാഗ്നിഹോത്രിഭിഃ
ബ്രാഹ്മണരും അഗ്നിഹോത്രികളും ഹവികൾ അഗ്നിയിൽ സമർപ്പിച്ചു.
യ ഇന്ദ്രിയാത്മകാ ദേവാസ്തദാ തേ യജ്ഞഭാഗിനഃ
ഇന്ദ്രിയസ്വഭാവമുള്ള ദേവന്മാർ അപ്പോൾ യാഗഫലങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി.
അധ്വര്യവഃ പ്രൈഷകാലേ വ്യത്ഥിതാ വൈ മഹര്ഷയഃ
പ്രൈഷം സമയത്ത് അദ്ധ്വര്യുക്കളായ മഹർഷിമാർ ആശങ്കയോടെ നിന്നു.
പ്രപച്ഛുരിദ്രം സംഭൂയ കോ ഽയം യജ്ഞ വിധിസ്തവ
അവർ എല്ലാവരും ചേർന്ന് ഇന്ദ്രനോട്, 'നിന്റെ ഈ യാഗവിധി എന്താണ്?' എന്ന് ചോദിച്ചു.
തതഃ പശുവധശ്ചൈഷ തവ യജ്ഞേ സുരോത്തമ
ദേവന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായോനേ, നിന്റെ യാഗത്തിൽ ഈ പശുവധം കാണപ്പെടുന്നു.
നായം ധര്മോ ഹ്യധര്മോ ഽയം ന ഹിംസാ ധര്മ ഉച്യതേ
ഇത് ധർമ്മമല്ല; ഇതു അധർമ്മമാണ്. ഹിംസയെ ധർമ്മം എന്ന് പറയാറില്ല.
വിധിദൃഷ്ടേന യജ്ഞേന ധര്മേണാവ്യപസേതുനാ
ശാസ്ത്രാനുസൃതമായ യാഗം, തെറ്റില്ലാതെ ധർമ്മപാലനത്തോടെ നടത്തണം.
ത്രിവര്ഷം പരമം കാലമുഷിതൈരപ്രരോഹിഭിഃ
അവയ്ക്കു മൂന്നു വർഷം വരെ, വളരാത്തവയുമായി കൂടെ കഴിയാം.
ഏവം വിശ്വഭുഗിന്ദ്രസ്തു ഋഷിഭിസ്തത്ത്വദര്ശിഭിഃ
ഇങ്ങനെ, ലോകത്തിന്റെ അധിപനായ ഇന്ദ്രനും സത്യം കാണുന്ന ഋഷിമാരും ചേർന്ന്,
ജങ്ഗമസ്ഥാവരൈഃ കൈര്ഹി യഷ്ടവ്യമിതി ചോച്യതേ
ചലിക്കുന്നവയോ അചലങ്ങളോ ഇവയിൽ ഏതാണ് യാഗത്തിന് ഉപയോഗിക്കേണ്ടതെന്ന് ചോദിച്ചു.
സന്ധായ വാക്യമിന്ദ്രേണ പപ്രച്ഛുഃ ഖേചരം വസുമ്
വാക്കുകൾ ചിട്ടപ്പെടുത്തി, അവർ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന വസുവിനോട് ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി ചോദിച്ചു.
ഔത്താനപാദേ പ്രബ്രൂഹി സംശയം നോ നുദ പ്രഭോ
ഉത്താനപാദന്റെ വംശജനായ പ്രഭോ, ഞങ്ങളുടെ സംശയം നീക്കി സത്യമായി പറയൂ.
വേദശാസ്ത്രമനുസ്മൃത്യ യജ്ഞതത്ത്വമുവാച ഹ
വേദങ്ങളും ശാസ്ത്രങ്ങളും ഓർത്ത്, യാഗത്തിന്റെ സത്യം അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു.