തസ്മാന്മധ്യന്ദിനാത്കാലാദപരാഹ്ണ ഇതി സ്മൃതഃ
ആ മധ്യാഹ്നസമയത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന സമയമാണ് അപരാഹ്ണം എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.
അപരാഹ്ണേ വ്യതീതേ തു കാലഃ സായാഹ്ന ഉച്യതേ
അപരാഹ്ണം കഴിഞ്ഞാൽ ശേഷിക്കുന്ന സമയമാണ് സായാഹ്നം എന്ന് പറയുന്നു.
ദശപഞ്ചമുഹൂര്ത്ത വൈ ഹ്യഹര്വൈഷുവതം സ്മൃതമ്
പത്താമത്തെയും അഞ്ചാമത്തെയും മുഹൂർത്തങ്ങൾ ആണ് വിഷുവിനുള്ള പകൽ എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നത്.
അഹസ്തു ഗ്രസതേ രാത്രിം രാത്രിശ്ച ഗ്രസതേ ത്വഹഃ
പകൽ രാത്രിയെ വിഴുങ്ങുന്നു; രാത്രി വീണ്ടും പകലിനെ വിഴുങ്ങുന്നു.
അഹോരാത്രേ കലാശ്ചൈവ സമം സോമഃ സമശ്നുതേ
പകലിന്റെയും രാത്രിയുടെയും കലകൾ ചന്ദ്രൻ തുല്യമായി അനുഭവിക്കുന്നു.
ദ്വൌച പക്ഷൌഭവേന്മാസോ ദ്വൌമാസാവര്കജാവൃതുഃ
രണ്ട് പക്ഷങ്ങൾ ചേർന്നതാണ് ഒരു മാസം; രണ്ട് മാസങ്ങൾ ചേർന്നതാണ് ഒരു ঋതു.
നിമേഷാ വിദ്യുതശ്ചൈവ കാഷ്ടാസ്താ ദശ പഞ്ച ച
നിമിഷവും വിദ്യുതും കൂടാതെ കഷ്ടകളും ചേർന്ന് പതിനഞ്ച് എണ്ണം ആകുന്നു.
സപ്തൈകാ ദ്വ്യധികാ ത്രിശന്മാത്രാ ഷടത്രിംശദുത്തരാ
ഏഴ്, ഒന്ന്, രണ്ടെണ്ണം കൂടി ചേർത്താൽ മുപ്പത്തിയേഴു മാത്രകൾ ഉണ്ടാകും.
ചത്വാരി ശത്സഹസ്രാണി ശതാന്യഷ്ടൌ ച വിദ്യുതഃ
നാലായിരം എട്ടു നൂറ് വിദ്യുതുകൾ ഉണ്ട്.
ചത്വാര്യേവ ശതാന്യാഹുര്വിദ്യുതേ ദ്വേ ച സംയുതേ
നാലു നൂറ് രണ്ടെണ്ണം ചേർന്ന വിദ്യുതുകൾ മാത്രമാണ് പറയുന്നത്.
സംവത്സരാദയഃ പഞ്ച ചതുര്മാനവികല്പിതാഃ
വർഷം തുടങ്ങി അഞ്ചു വിഭാഗങ്ങൾ നാലു മനുക്കളുടെ പ്രകാരം നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു.
സംവത്സരസ്തു പ്രഥമോ ദ്വിതീയഃ പരിവത്സരഃ
ആദ്യത്തേത് സംവത്സരം, രണ്ടാമത്തേത് പരിവത്സരം.
പഞ്ചമോവത്സരസ്തേഷാം കാലസ്തു യുഗസംഹിതഃ
അവയിൽ അഞ്ചാമത്തേത് വത്സരമാണ്; ഈ കാലം യുഗങ്ങളോടൊപ്പം കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ശതാന്യഷ്ടാദശ ത്രിംശദുദയാദ്ഭാസ്കരസ്യ ച
പതിനെട്ടു നൂറ് മുപ്പത്തിയൊന്ന് സൂര്യോദയങ്ങൾ ഉണ്ട്.
പഞ്ച ച ത്രിശതം ചാപി ഷഷ്ടിവര്ഷം ച ഭാസ്കരമ്
മൂന്നു നൂറ് അറുപത്തഞ്ച് വർഷങ്ങൾ സൂര്യന്റെ വർഷങ്ങളാണ്.
ഏകഷഷ്ടി ത്വഹോരാത്രമൃതുരേകോ വിഭാവ്യതേ
അറുപത്തൊന്ന് ദിവസം രാത്രികൾ ചേർന്ന് ഒരു ঋതു ആയി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
മാനം തച്ചിത്രഭാനോസ്തു വിജ്ഞേയമയനസ്യ ഹ
ഇതാണ് ചിത്രഭാനുവിന്റെ അളവ്; ഇത് സൂര്യവർഷം എന്നറിയണം.
മാനാന്യേതാനി ചത്വാരി യൈഃപുരാണേ ഹി നിശ്ചയഃ
ഈ നാലു അളവുകളാണ് പുരാണങ്ങളിൽ ഉറപ്പു വരുത്തുന്നതിന് ഉപയോഗിക്കുന്നത്.
ത്രീണിതസ്യ തു ശൃങ്ഗാണി സ്പൃശന്തീവ നഭസ്തലമ്
അതിന്റേതായ മൂന്ന് കൊമ്പുകൾ ആകാശത്തോടു തൊടുന്നപോലെ തോന്നുന്നു.
ഏകശ്ച മാര്ഗവിഷ്കംഭവിസ്താരശ്ചാസ്യ കീര്തിതഃ
ഒരു വഴി വീതിയും അതിന്റെ വ്യാപ്തിയും വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
ദക്ഷിണം രാജതം ചൈവ ശൃങ്ഗം തു സ്ഫടികപ്രഭമ്
തെക്കേയും വെള്ളിയുമാണ് കൊമ്പുകൾ, മറ്റൊന്ന് സ്ഫടികംപോലെ തിളങ്ങുന്നു.
ഏവം കൂടൈസ്ത്രിഭിഃ ശൈലഃ ശൃങ്ഗവാനിതി വിശ്രുതഃ
ഇങ്ങനെ മൂന്ന് കൊമ്പുകളോടെ ആ പർവ്വതം ശ്രിംഗവാൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
ശരദ്വസംതയോര്മധ്യേ മധ്യമാം ഗതിമാസ്ഥിതഃ
ശരത്കാലവും വസന്തവും ഇടയിൽ, മധ്യപാതയിലായിരിക്കുന്നു.
അനുലിപ്താ ഇവാഭാന്തി പദ്മരക്തൈര്ഗഭസ്തിഭിഃ
താമരയുടെ ചുവപ്പുപോലുള്ള കിരണങ്ങൾ പുരട്ടിയതുപോലെ അവ തിളങ്ങുന്നു.
മുഹൂര്ത്താ ദശ പഞ്ചൈവ അഹോ രാത്രിശ്ച താവതീ
പത്ത് മുപ്പത് മുഹൂർത്തങ്ങൾ ചേർന്നാൽ ഒരു പകലും ഒരു രാത്രിയും ആകുന്നു.
വിശാഖാനാം തദാ ജ്ഞേയശ്ചതുര്ഥാംശ നിശാകരഃ
അപ്പോൾ ചന്ദ്രൻ വിശാഖയുടെ നാലാം ഭാഗത്താണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
തദാ ചന്ദ്രം വിജാനീയാത്കൃത്തികാശിരസി സ്ഥിതമ്
അപ്പോൾ ചന്ദ്രൻ കൃത്തികയുടെ തലയിലാണെന്ന് അറിയണം.
വിഷുവം തം വിജാനീയാദേവമാഹുര്മഹര്ഷയഃ
അത് തന്നെയാണ് വിഷുവെന്ന് മഹർഷിമാർ പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
സമാ രാത്രിരഹശ്ചൈവ യദാ തദ്വിഷുവം ഭവേത്
പകലും രാത്രിയും തുല്യമായപ്പോൾ അതാണ് വിഷുവെന്ന് പറയുന്നു.
ബ്രാഹ്മണേഭ്യോ വിശേഷേണ മുഖമേതത്തു ദൈവതമ്
ബ്രാഹ്മണന്മാരിൽ പ്രത്യേകമായി ഇതാണ് ദൈവികമായ വായ്.