ഋഷയോ നൈമിഷേയാശ്ച ദയയാ പരയാ യുതാഃ
നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ ഋഷികൾ പരമകാരുണ്യത്തോടെ നിറഞ്ഞവരായിരുന്നു.
പ്രീതിം ചൈവ കൃതാതിഥ്യം രാജാനം വിധിവത്തദാ
അപ്പോൾ അവർ രാജാവിനെ അതിഥിയായി സ്വീകരിച്ച് സ്നേഹം കാണിച്ചു.
ദ്രുതേ രാജനി രാജാനു മദ്രതേ മുനയസ്തതഃ
രാജാവ് പുറപ്പെട്ടതോടെ, മറ്റ് രാജാക്കന്മാരും മുനികളും അവിടെ നിന്ന് പിന്മാറി.
സന്നിപാതഃ പുനസ്തസ്യ തഥാ യജ്ഞേ മഹര്ഷിഭിഃ
അവിടെ വീണ്ടും മഹർഷിമാർ യജ്ഞത്തിനായി ഒരു കൂടിയാലോചന നടത്തി.
തദാ വൈ നൈമിഷേയാനാം സത്രേ ദ്വാദശവാര്ഷികേ
അന്നേരം, നൈമിഷക്ഷേത്രത്തിലെ മഹർഷിമാരുടെ പന്ത്രണ്ടു വർഷം നീണ്ട യജ്ഞസമയമായിരുന്നു.
ജനയിത്വാ ത്വരണ്യം വൈ യദുപുത്രമഥായുതമ്
അപ്പോൾ യദുവിന്റെ മകനായ ത്വരണ്യനും പത്തായിരം പേരും ജനിച്ചു.
ഇതി കൃത്യസമുദ്ദേശഃ പുരാണാംശോപവര്ണിതഃ
ഇങ്ങനെ, പുരാണത്തിലെ വിഷയങ്ങളുടെ പട്ടികയും സംക്ഷിപ്ത വിവരണവും വിശദീകരിച്ചു.
സുഖമര്ഥഃ സമാസേന മഹാനപ്യുപലക്ഷ്യതേ
വലിയ വിഷയത്തിന്റെ സാരാംശം പോലും ഇവിടെ ലളിതമായി സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
പാദമാദ്യമിദം സമ്യഗ് യോ ഽധീതേ വിജിതേദ്രിയഃ
ആദ്യ ഭാഗം മനസ്സോടെ പഠിക്കുന്ന, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവൻ,
യോ വിദ്യാച്ചതുരോ വേദാന് സാംഗോപനിഷദാന് ദ്വിജാഃ
നാലു വേദങ്ങളും അവയുടെ ഉപവിഭാഗങ്ങളും ഉപനിഷത്തുകളും അറിയുന്ന ദ്വിജന്മാരേ,
ബിഭേത്യല്പശ്രുതാദ്വേദോ മാമയം പ്രഹരിഷ്യതി
കുറഞ്ഞ പഠനം ഉള്ളവനെ കണ്ടാൽ വേദം ഭയപ്പെടുന്നു; 'ഇവൻ എന്നെ നശിപ്പിക്കും' എന്ന്.
നാപദം പ്രാപ്യ മുഹ്യേത യഥേഷ്ടാം പ്രാപ്നുയാദ്ഗതിമ്
ഈ ഭാഗം കൈവരിച്ചാൽ, ഒരാൾ ഭ്രമിക്കേണ്ടതില്ല; ആഗ്രഹിച്ച മാർഗം അവൻ നേടും.
നിരുക്തമസ്യ യോ വേദ സര്വപാപൈഃ പ്രമുച്യതേ
ഇതിന്റെ വ്യാഖ്യാനം അറിയുന്നവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനാകും.
സംസര്ഗകാലേ ഽപി കരോതി മര്ഗ സംഹാര കാലേ ച ന വാസ്തി ഭൂയഃ
ലയകാലത്തും ഇതു വഴി കാണിക്കുന്നു; നാശസമയത്ത് പിന്നെ തിരിച്ചുവരവ് ഇല്ല.
കുത്ര സത്രം സമഭത്തേവഷാമദ്ഭുതകര്മണാമ്
ആ അത്ഭുതകരമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തവരുടെ യജ്ഞം എവിടെയാണ് നടന്നത്?
ആചചക്ഷേ പുരാണം ച കഥം തത്സപ്രഭഞ്ജനഃ
അവിടെ ആ ജ്ഞാനി പുരാണം എങ്ങനെ പറഞ്ഞുവെന്ന് പറയാമോ?
ഇതി സംചോദിതഃ സൂതഃ പ്രത്യുവാച ശുഭം വചഃ
ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സൂതൻ ശുഭമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
യാവന്തം ചാഭവത്കാലം യഥാ ച സമവര്തത
അത് എത്രകാലം നീണ്ടു, എങ്ങനെയാണ് നടന്നത് എന്നും,
സത്രം ഹി തേ ഽതിപുണ്യം ച സഹസ്രപരിവത്സരാന്
അവരുടെ ആ യജ്ഞം അത്യന്തം പുണ്യപ്രദമായതും ആയിരം വർഷം നീണ്ടതുമായിരുന്നു.
ഇഡായാ യത്ര പത്നീത്വം ശാമിത്രം യത്ര ബുദ്ധിമാന്
അവിടെ ഇഡാ ഭാര്യയായി; ബുദ്ധിശാലിയായ ശാമിത്രനും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
വിബുധാശ്ചോഷിരേ തത്ര സഹസ്രപരിവത്സരാന്
അവിടെ ദേവന്മാർ ആയിരം വർഷം ആ അമൃതം കുടിച്ചു.
കര്മണാ തേന വിഖ്യാതം നൈമിഷം മുനിപൂജിതമ്
ആ പ്രവർത്തനത്താൽ, നൈമിഷം പ്രശസ്തമായത്, മുനിമാർ അതിനെ ആദരിച്ചു.
രോഹിണീ സ സുതാ തത്ര ഗോമതീ സാഭവത് ക്ഷണാത്
അവിടെ രോഹിണി ഒരു മകളെ പ്രസവിച്ചു, ഗോമതിയും ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് അവിടെ ഉദിച്ചുവന്നു.
രുന്ധത്യാഃ സുതായാത്രാദാനമുത്തമതേജസഃ
രുന്ധതിയുടെ മകളിൽ നിന്ന് അതിവിശിഷ്ടമായ തേജസ്സുള്ള ഒരു മകൻ ജനിച്ചു.
യത്ര വൈരം സമഭവദ്വിശ്വാമിത്രവസിഷ്ഠയോഃ
അവിടെ വിശ്വാമിത്രനും വസിഷ്ഠനും തമ്മിൽ വൈരം ഉദിച്ചു.
പരാഭവോ വസിഷ്ഠസ്യ യസ്യ ജ്ഞാനേ ഹ്യവര്ത്തയത്
വസിഷ്ഠന് തോൽവി സംഭവിച്ചു, കാരണം അവന്റെ ജ്ഞാനം തടയപ്പെട്ടു.
നൈമിഷം ജജ്ഞിരേ യസ്മാന്നൈമിഷീയാസ്തതഃ സ്മൃതാഃ
നൈമിഷം അവിടെ ജനിച്ചതിനാൽ, അവിടെയുള്ളവരെ നൈമിഷ്യർ എന്ന് വിളിക്കുന്നു.
പുരൂരവസി വിക്രാന്തേ പ്രശാസതി വസുംധരാമ്
ശക്തനായ പുരൂരവസ് ഭൂമി ഭരിച്ചിരുന്ന കാലത്ത്,
തുതോഷ നൈവ രത്നാനാം ലോഭാദിതി ഹി നഃ ശ്രുതമ്
അവൻ രത്നങ്ങളുടെ സമൃദ്ധിയിൽ ഒരിക്കലും സന്തോഷിച്ചില്ല, കാരണം അവനിൽലോഭം ഇല്ലായിരുന്നു എന്ന് നമ്മൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
ആജഹാര ച തത്സത്രമുര്വശ്യാ സഹ സംഗതഃ
അവൻ ഉർവശിയോടൊപ്പം ചേർന്ന് ആ യാഗം നടത്തി.