സര്വേഷാം ചൈവ സത്ത്വാനാം പരിണാമവിനിര്ണയഃ
എല്ലാ ജീവികളുടെയും പരിവർത്തനം എങ്ങനെ സംഭവിക്കുന്നു എന്നത് നിർണയിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഗതിരൂര്ദ്ധമധശ്ചോക്താ ധര്മാധര്മസമാശ്രയാ
മുകളിലേക്കും താഴേക്കുമുള്ള യാത്രകൾ ധർമ്മവും അധർമ്മവും ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.
അസംഖ്യയാ ച ദുഃഖാനി ബ്രഹ്മണശ്ചാപ്യനിത്യതാ
അസംഖ്യമായ ദു:ഖങ്ങളും ബ്രഹ്മാവിന്റെ അസ്ഥിരതയും ഇവിടെ പറയുന്നു.
ദുര്ലഭത്വം ച മോക്ഷസ്യ വൈരാഗ്യാദ്ദോഷദര്ശനാത്
വൈരാഗ്യത്തിലൂടെ ദോഷങ്ങൾ കാണുന്നതിനാൽ മോക്ഷം നേടുന്നത് ദുർലഭമാണെന്ന് പറയുന്നു.
നാനാത്വദര്ശനാച്ഛുദ്ധസ്തവസ്തത്ര നിവര്ത്തതേ
ഭേദഭാവം ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ, നിന്റെ ശുദ്ധമായ സ്വഭാവം അവിടെ പിൻവലിക്കപ്പെടുന്നു.
ആനന്ദം ബ്രഹ്മണഃ പ്രാപ്യ ന ബിഭേതി കുതശ്ചന
ബ്രഹ്മാനന്ദം ലഭിച്ചവൻ ഒന്നിനും ഭയപ്പെടുന്നില്ല.
കീര്ത്യതേ ജഗതശ്ചത്ര സര്ഗപ്രലയവിക്രിയാഃ
ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും ലയവും മാറ്റങ്ങളും ഇവിടെ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു.
കീര്ത്യതേ ഋഷിവര്ഗസ്യ സര്ഗഃ പാപപ്രണാശനഃ
പാപം നശിപ്പിക്കുന്ന ഋഷികളുടേയും സൃഷ്ടി ഇവിടെ പറയപ്പെടുന്നു.
സൌദാസാസ്ഥിഗ്രഹശ്ചാസ്യ വിശ്വാമിത്രകൃതേന തു
സൗദാസന്റെ അസ്ഥികൾ വിശ്വാമിത്രൻ ശേഖരിച്ചതും ഇവിടെ പറയുന്നു.
സംജജ്ഞേ പിതൃകന്യായാം വ്യാസശ്ചാപി മഹാമുനിഃ
പിതൃകുമാരിയുടെ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് മഹാമുനിയായ വ്യാസൻ ജനിച്ചു.
പരാശരസ്യ പ്രദ്വേപോ വിശ്വാമിത്ര ഋഷിം പ്രതി
പരാശരന്റെ വിശ്വാമിത്രമുനിയോടുള്ള വൈരാഗ്യം ഇവിടെ പറയുന്നു.
ദേവേന വിധിനാ വിപ്ര വിശ്വാമിത്രഹിതൈഷിണാ
ദൈവത്തിന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം, വിശ്വാമിത്രന്റെ ക്ഷേമത്തിനായി, ബ്രാഹ്മണാ, ഇത് നടന്നു.
ഏകം വേദം ചതുഷ്പാദം ചതുര്ദ്ധാ പുനരീശ്വരഃ
ഏകമായിരുന്ന നാലു ഭാഗങ്ങളുള്ള വേദം ഭഗവാൻ നാലായി വിഭജിച്ചു.
തസ്യ ശിഷ്യപ്രശിഷ്യൈശ്ച ശാഖാ വേദായുതാഃ കൃതാഃ
അവന്റെ ശിഷ്യന്മാരും അവരുടെ ശിഷ്യന്മാരും അനേകം വേദശാഖകൾ സൃഷ്ടിച്ചു.
പൃഷ്ട വന്തോ വിശിഷ്ടാസ്തേ മുനയോ ധര്മകാങ്ക്ഷിണഃ
ധർമ്മം ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന ആ മഹർഷികൾ കൂടുതൽ ചോദിച്ചു.
സുനാഭം ദിവ്യരൂപാഭം സപ്താങ്ഗം ശുഭശംസനമ്
ദിവ്യരൂപംപോലെയുള്ള, ഏഴു അവയവങ്ങളുമുള്ള, ശുഭപ്രശംസയുള്ള സുനാഭൻ—
പൃഷ്ഠതോ യാത നിയതാസ്തതഃ പ്രാപ്സ്യഥ പാടിതമ്
നിങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ അവന്റെ പിന്നിൽ പോയാൽ, പിന്നീട് പാരായണം ലഭിക്കും.
പുണ്യഃ സ ദേശോ മന്തവ്യഃ പ്രത്യുവാച തദാ പ്രഭുഃ
ആ ദേശം പുണ്യസ്ഥലമായി കരുതണം; അപ്പോൾ ഭഗവാൻ ഉത്തരം പറഞ്ഞു.
ഗങ്ഗാ ഗര്ഭ യവാഹാരാ നൈമിഷേയാസ്തഥൈവ ച
ഗംഗ, ഗർഭ, യവാഹാര, അതുപോലെ നൈമിഷേയന്മാർ—
ഈശിരേ ചൈവ സത്രേണ മുനയോ നൈമിഷേ തദാ
അപ്പോൾ നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ മुनികൾ യജ്ഞം നിർവ്വഹിച്ചു.
ഋഷയോ നൈമിഷേയാശ്ച ദയയാ പരയാ യുതാഃ
നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ ഋഷികൾ പരമകാരുണ്യത്തോടെ നിറഞ്ഞവരായിരുന്നു.
പ്രീതിം ചൈവ കൃതാതിഥ്യം രാജാനം വിധിവത്തദാ
അപ്പോൾ അവർ രാജാവിനെ അതിഥിയായി സ്വീകരിച്ച് സ്നേഹം കാണിച്ചു.
ദ്രുതേ രാജനി രാജാനു മദ്രതേ മുനയസ്തതഃ
രാജാവ് പുറപ്പെട്ടതോടെ, മറ്റ് രാജാക്കന്മാരും മുനികളും അവിടെ നിന്ന് പിന്മാറി.
സന്നിപാതഃ പുനസ്തസ്യ തഥാ യജ്ഞേ മഹര്ഷിഭിഃ
അവിടെ വീണ്ടും മഹർഷിമാർ യജ്ഞത്തിനായി ഒരു കൂടിയാലോചന നടത്തി.
തദാ വൈ നൈമിഷേയാനാം സത്രേ ദ്വാദശവാര്ഷികേ
അന്നേരം, നൈമിഷക്ഷേത്രത്തിലെ മഹർഷിമാരുടെ പന്ത്രണ്ടു വർഷം നീണ്ട യജ്ഞസമയമായിരുന്നു.
ജനയിത്വാ ത്വരണ്യം വൈ യദുപുത്രമഥായുതമ്
അപ്പോൾ യദുവിന്റെ മകനായ ത്വരണ്യനും പത്തായിരം പേരും ജനിച്ചു.
ഇതി കൃത്യസമുദ്ദേശഃ പുരാണാംശോപവര്ണിതഃ
ഇങ്ങനെ, പുരാണത്തിലെ വിഷയങ്ങളുടെ പട്ടികയും സംക്ഷിപ്ത വിവരണവും വിശദീകരിച്ചു.
സുഖമര്ഥഃ സമാസേന മഹാനപ്യുപലക്ഷ്യതേ
വലിയ വിഷയത്തിന്റെ സാരാംശം പോലും ഇവിടെ ലളിതമായി സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.
പാദമാദ്യമിദം സമ്യഗ് യോ ഽധീതേ വിജിതേദ്രിയഃ
ആദ്യ ഭാഗം മനസ്സോടെ പഠിക്കുന്ന, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചവൻ,
യോ വിദ്യാച്ചതുരോ വേദാന് സാംഗോപനിഷദാന് ദ്വിജാഃ
നാലു വേദങ്ങളും അവയുടെ ഉപവിഭാഗങ്ങളും ഉപനിഷത്തുകളും അറിയുന്ന ദ്വിജന്മാരേ,