ഋക്സാമയജുഷാം യോനിഃ പഞ്ചാനാം പതിരീശ്വരഃ
ഋഗ്, സാമ, യജുർ വേദങ്ങളുടെ ഉറവിടവും, അഞ്ചു വേദങ്ങളുടെയും അധിപതിയും, പരമേശ്വരനുമാണ് ഇദ്ദേഹം.
പ്രോക്തഃ സംവത്സരശ്ചേതി സൂര്യ ചോനിര്മനീഷിഭിഃ
മഹർഷിമാർ ഇദ്ദേഹത്തെ സംവത്സരം എന്നും സൂര്യൻ എന്നും പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഗ്രഹനക്ഷത്രശീതോഷ്ണവര്ഷായുഃ കര്മണാം തഥാ
ഗ്രഹങ്ങൾക്കും നക്ഷത്രങ്ങൾക്കും, ചൂടിനും തണുപ്പിനും, മഴയ്ക്കും ആയുസ്സിനും പ്രവർത്തികൾക്കും ഇദ്ദേഹം അധിപതിയാണ്.
വൈകാരികഃ പ്രസന്നാത്മാ ബ്രഹ്മപുത്രഃ പ്രജാപതിഃ
മനസ്സിൽ നിന്നുള്ളവനും, ശാന്തസ്വഭാവിയുമാണ് ഇദ്ദേഹം; ബ്രഹ്മാവിന്റെ പുത്രനും സകലജീവികളുടെ പ്രഭുവുമാണ്.
ആദിത്യഃ സവിതാ ഭാനുര്ജീവനോ ബ്രഹ്മസത്കൃതഃ
ആദിത്യനും സവിതാവും ഭാനുവും ജീവനെ നൽകുന്നവനും ബ്രഹ്മാവാൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനും ഇദ്ദേഹമാണ്.
താരാഭിമാനീ വിജ്ഞേയോ ദ്വിതീയഃ പരിവത്സരഃ
നക്ഷത്രങ്ങളുടെ അധിപൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നവനും രണ്ടാമത്തെ പരിവത്സരനുമാണ് ഇദ്ദേഹം.
ആജീവഃ സര്വഭൂതാനാം യോഗക്ഷേമകൃദീശ്വരഃ
സകലഭൂതങ്ങളുടെയും ജീവാധാരവും, സംരക്ഷണവും ക്ഷേമവും നൽകുന്ന പ്രഭുവുമാണ് ഇദ്ദേഹം.
തിഥീനാം പര്വസംധീനാം പൂര്ണിമാദര്ശയോരപി
തിഥികൾക്കും ഉത്സവസന്ധികൾക്കും, പൗർണമിയും അമാവാസ്യയും ഉൾപ്പെടെ, ഇദ്ദേഹം അധിപനാണ്.
തസ്മാത്സ പിതൃമാന്സോമഃ സ്മൃത ഇങ്വത്സരാത്മകഃ
അതിനാൽ, സോമൻ പിതൃസ്വരൂപനും സംവത്സരത്തിന്റെ ആത്മാവുമായി ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
കര്മഭിഃ പ്രാണിനാം ലോകേ സര്വചേഷ്ടാപ്രവര്തകഃ
ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളുടെ പ്രവർത്തനങ്ങൾക്കും തുടക്കം നൽകുന്നത് ഇദ്ദേഹം തന്നെയാണ്.
സമാനകാലകരണക്രിയാഃ സംപാദയന്നപി
സമാനമായ കാലപരിധികൾ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രവർത്തികൾ ഇദ്ദേഹം നിർവഹിക്കുന്നു.
വര്ത്തതേ ചോപകാരൈര്യസ്തനുഭിഃ സപ്തസപ്തഭിഃ
തന്റെ ഏഴു രൂപങ്ങളിലൂടെ ഉപകാരപ്രദമായ പ്രവർത്തികൾ നടത്തി ഇദ്ദേഹം നിലകൊള്ളുന്നു.
യോനിരഗ്നേരപാം ഭൂമേ രവേശ്ചന്ദ്രമസശ്ചയഃ
അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ എന്നിവയുടെ ഉറവിടം ഇദ്ദേഹമാണ്.
അഹോരാത്രകരസ്തസ്മാത്സ വായുരനുവത്സരഃ
പകലും രാത്രിയും സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ; അതുകൊണ്ടാണ് വായു അനുവത്സരൻ എന്നറിയപ്പെടുന്നത്.
പിതരഃ സര്വലോകാനാം ലോകാത്മാനഃ പ്രകീര്ത്തിതാഃ
സകലലോകങ്ങളുടെയും പിതാക്കന്മാർ ലോകങ്ങളുടെ ആത്മാക്കളായി പ്രശസ്തരാണ്.
ഋഷിര്വിപ്രാ മഹാദേവോ ഭൂതാത്മാ പ്രപിതാമഹഃ
മഹർഷിയും, ബ്രാഹ്മണനും, മഹാദേവനും, സകലഭൂതങ്ങളുടെ ആത്മാവും, പ്രപിതാമഹനും ഇദ്ദേഹമാണ്.
ആത്മാവേശേന ഭൂതാനാമങ്ഗപ്രത്യങ്ഗസംഭവഃ
ജീവികളിൽ പ്രവേശിച്ച് അവയുടെ അവയവങ്ങൾക്കും ഭാഗങ്ങൾക്കും ഉത്ഭവം നൽകുന്നവൻ ഇദ്ദേഹമാണ്.
സൂര്യ്യശ്ച ചന്ദ്രമാശ്ചാഗ്നിര്വായൂ രുദ്രസ്തഥൈവ ച
സൂര്യനും, ചന്ദ്രനും, അഗ്നിയും, വായുവും, അതുപോലെ രുദ്രനും ഇദ്ദേഹം തന്നെയാണ്.
രുദ്രഃ പ്രവിഷ്ടോ ഭഗവാഞ്ജഗത്യസ്മിന്സ്വതേജസാ
സ്വന്തം തേജസ്സോടെ മഹതായ രുദ്രൻ ഈ ലോകത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു.
തതസ്തസ്യ തു വീര്യേണ ലോകാനുഗ്രഹകാരകമ്
അതിനുശേഷം അവന്റെ ശക്തിയാൽ ലോകങ്ങളുടെ ക്ഷേമം ഉണ്ടാക്കി.
തസ്മാദ്വൈ സര്വഥാ രുദ്രസ്തദ്വിദ്വദ്ഭിരഭീജ്യതേ
അതിനാൽ, ജ്ഞാനികൾ എപ്പോഴും ഇങ്ങനെ രുദ്രനെ ആരാധിക്കണം.
ഭാവനഃ സര്വഭൂതാനാം സര്വാത്മാ നീലലോഹിതഃ
അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും ഉത്ഭവവും, എല്ലായ്പ്പോഴും ഉള്ള ആത്മാവും, നീലയും ചുവപ്പും കലർന്നവനും ആകുന്നു.
പ്രജാപതിമുഖൈര്ദേവൈഃ സമ്യഗിഷ്ടഫലാര്ഥിഭിഃ
പ്രജാപതി മുതലായ ദേവന്മാർ യജ്ഞഫലത്തിനായി ആഗ്രഹിച്ച്,
ഇജ്യതേ ഭഗവാന് യസ്മാത്തസ്മാര്ത്ര്യംബക ഉച്യതേ
ഭഗവാനെ ആരാധിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവനെ 'ത്രയമ്പകൻ' എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
ത്ര്യംബകാ നാമതഃ പ്രേമ്ണാ യോനയസ്താ വനസ്പതേഃ
സ്നേഹത്താൽ 'ത്രയമ്പക' എന്ന് വിളിക്കുന്ന കുശഗ്രാസത്തിന്റെ ഉറവിടങ്ങൾ,
ത്രിസാധനഃ പുരോഡാശസ്ത്രികപാലഃ സ വൈ സ്മൃതഃ
അവനെ 'ത്രിസാധനൻ', മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുള്ള പിണ്ണാക്ക്, മൂന്നു തലയുള്ളവൻ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.
ഇത്യേതത്പഞ്ചവര്ഷം ഹി യുഗം പ്രോക്തം മനീഷിഭിഃ
ഇങ്ങനെ, ഈ അഞ്ചുവർഷം കാലഘട്ടം ഒരു യുഗം എന്നാണ് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നത്.
സൈകഃ ഷട്കോ വിജജ്ഞേ ഽഥ മധ്വാദിഋതുസംജ്ഞകഃ
ശേഷം, തേൻ തുടങ്ങിയ ঋതുക്കൾക്കു പേരായ ആറു ഘടകങ്ങളുള്ള ഒരു കൂട്ടം ഉദിച്ചു.
നദീവേഗ ഇവാസക്തഃ കാലോ ധാവതി സംഹരന്
നദിയുടെ ഒഴുക്കുപോലെ, കാലം എല്ലാം കൂട്ടിച്ചേർത്ത് ഓടിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
ബഹുത്വാത്പരിസംഖ്യാതും പുത്ര പൌത്രമനന്തകമ്
അവയുടെ അനേകത്വം കാരണം, അനന്തമായ പുത്രന്മാരെയും മക്കളെയും എണ്ണാൻ കഴിയില്ല.