പൂര്വം ഹി തസ്യൈവ ച ബുദ്ധിപൂര്വം പ്രവര്ത്തതേ തത്പുരുഷാര്ഥംമേവ
ആദ്യത്തിൽ അതു അവന്റെ ബുദ്ധിയിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്, ആ പുരുഷന്റെ കാര്യമെന്നു മാത്രം.
അനാദ്യനന്താ ഹ്യഭിമാനപൂര്വകം വിത്രാസയന്തീ ജഗദഭ്യുപൈതി
ആദിയില്ലാത്തതും അനന്തവുമായത്, അഭിമാനത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ലോകത്ത് വ്യാപിക്കുന്നു.
ഉക്തോ ഹ്യസ്മിംസ്തദാത്യന്തം കാലം ജ്ഞാത്വാ പ്രമുച്യതേ
ഇത് മുഴുവൻ വിശദമായി പറഞ്ഞാൽ, അന്തിമകാലം അറിഞ്ഞ്, മോചനം ലഭിക്കും.
വിസ്തരേണാനുപൂര്വ്യാച ഭൂയഃ കിം വര്ത്തയാമ്യഹമ്
വിശദമായി ക്രമത്തിൽ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, ഇനി ഞാൻ എന്ത് പറയണം?
പ്രജാനാം മനുഭിഃ സാര്ദ്ധം ദേവാനാമൃഷിഭിഃ സഹ
ജനങ്ങളിൽ മനുമാരോടൊപ്പം, ദേവന്മാരും ഋഷിമാരുമൊപ്പവും,
ദൈത്യാനാം ദാനവാനാം ച യക്ഷാണാമേവ പക്ഷിണാമ്
ദൈത്യന്മാരും ദാനവന്മാരും യക്ഷന്മാരും പക്ഷികളും കൂടെ,
വിചിത്രാശ്ച കഥായോഗാ ജന്മ ചാഗ്ര്യമനുത്തമമ്
വിലക്ഷണമായ കഥാസമൂഹങ്ങളും, അതുല്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ജനനവും,
മനഃ കര്ണസുഖം സൌതേ പ്രീണാത്യമൃതസന്നിഭമ്
മനസ്സിനും ചെവിക്കും ആനന്ദം പകരുന്ന, അമൃതംപോലെയുള്ളത്, സൌതി, സന്തോഷം നൽകുന്നു.
പപ്രച്ഛുഃ സത്ത്രിണഃ സര്വേ പുനഃ സര്ഗപ്രവര്ത്തനമ്
യാഗത്തിൽ പങ്കെടുത്ത എല്ലാവരും വീണ്ടും സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.
ബന്ധേഷു സംപ്രലീനേഷു ഗുണസാമ്യേ തമോമയേ
എല്ലാം ബന്ധത്തിൽ ലയിച്ചപ്പോൾ, ഗുണങ്ങളുടെ സമത്വത്തിൽ, ഇരുണ്ടതിൽ,
അപ്രവൃത്തേ ബ്രഹ്മണാ തു സഹസാ യോജ്യഗൈസ്തദാ
ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചിട്ടില്ലാത്തപ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ ചേർക്കേണ്ടവരോടൊപ്പം,
ഏവമുക്തസ്തതഃ സൂതസ്തദാസൌ ലോമഹര്ഷണഃ
ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, അന്നത്തെ സൂതൻ ലോമഹർഷണൻ,
അത്ര വോ വര്ത്തയിഷ്യാമി യഥാ സര്ഗഃ പ്രപത്സ്യതേ
ഇവിടെ ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു സൃഷ്ടി എങ്ങനെ നടക്കുമെന്ന് പറയാം.
ദൃഷ്ടേനൈവാനുമേയം ച തര്കം വക്ഷ്യാമി യുക്തിതഃ
കാണുന്നതിൽനിന്നും അനുമാനിക്കേണ്ടതെന്താണെന്ന്, യുക്തിപ്രകാരം ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം.
അവ്യക്ത വത്പരോക്ഷത്വാദ്ഗഹനം തദ്ദുരാസദമ്
അദൃശ്യവും മനസ്സിലാക്കാനാകാത്തതും ആകയാൽ അതു വളരെ ആഴമുള്ളതും സമീപിക്കാനാകാത്തതുമാണ്.
പ്രധാനം പുരുഷാണാം ച സാധര്മ്യേണൈവ തിഷ്ഠതി
പ്രധാനവും പുരുഷന്മാരും തമ്മിൽ സമാനത കൊണ്ടാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
സത്ത്വമാത്രാത്മകോ ധര്മോ ഗുണേ സത്ത്വേ പ്രതിഷ്ഠിതഃ
ധർമ്മത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം സത്ത്വം മാത്രമാണ്; അതു സത്ത്വഗുണത്തിൽ തന്നെ ഉറപ്പുള്ളതാണ്.
അവിഭാഗേന താവേതൌ ഗുണസാമ്യേ സ്ഥിതാവുഭൌ
ഈ രണ്ടും വിഭജിക്കപ്പെടാതെ ഗുണങ്ങളുടെ സമത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ബുദ്ധിപൂര്വം ക്ഷേത്രജ്ഞ അധിഷ്ഠാസ്യതി താന്ഗുണാന്
ബുദ്ധിയ്ക്ക് ശേഷം ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ആ ഗുണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കും.
യദാ പ്രവര്ത്തിതവ്യം തു ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോര് ദ്വയോഃ
ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും ചേർന്ന് പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കേണ്ട സമയത്ത്,
തസ്മാദക്ഷരമവ്യക്തം സാമ്യേ സ്ഥിത്വാ ഗുണാത്മകമ്
അതിനാൽ, ഗുണങ്ങളാൽ രൂപം കൊണ്ട, അക്ഷരവും അവ്യക്തവുമായത് സമത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
തതഃ പ്രപത്സ്യതേ വ്യക്തം ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോര്ദ്വയോഃ
അത് മുതൽ, ക്ഷേത്രത്തിന്റെയും ക്ഷേത്രജ്ഞന്റെയും അനുഭവമായി വ്യക്തമായത് ഉദിക്കുന്നു.
മഹദാദ്യം വിശേഷാന്തം ചതുര്വിംശഗുണാത്മകമ്
മഹത്ത്വത്തിൽ നിന്ന് പ്രത്യേകതയിലേക്കുള്ള ഇരുപത്തിനാലു ഗുണങ്ങളാൽ രൂപം കൊണ്ട ഘടകങ്ങളുണ്ട്.
ആദിദേവഃ പ്രധാനസ്യാനുഗ്രഹായ പ്രജക്ഷതേ
പ്രധാനത്തിന് അനുഗ്രഹം നൽകാൻ ആദിദേവൻ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.
അനാദിസംയോഗയുതൌ സര്വം ക്ഷേത്രജ്ഞമേവ ച
ആദ്യകാലം മുതൽ ചേർന്നിരിക്കുന്ന ഈ രണ്ടും, എല്ലാം, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ തന്നെയാണ്.
അപ്രത്യയമമോഘം ച സ്ഥിതാവുദകമത്സ്യവത്
തെറ്റില്ലാത്തതും ഉറപ്പുള്ളതുമായ ഇവ രണ്ടും വെള്ളത്തിലും മീനിലും പോലെ ഒരുമിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നു.
അജ്ഞാ ഗുണൈഃ പ്രവര്ത്തന്തേ രജഃസത്ത്വതമോ ഽഭിധൈഃ
അജ്ഞാനം ഗുണങ്ങളായ രാജസ്, സത്ത്വം, തമസ് എന്നിവയിലൂടെ പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
വിശേഷതാം ചേന്ദ്രിയതാം ച യാതി ഗുണാവസാനൌഷധിഭിര്മനുഷ്യഃ
ഗുണങ്ങളുടെ പര്യവസാനത്തിലും ഔഷധങ്ങളുടെ സഹായത്താലും മനുഷ്യൻ വ്യത്യസ്തതയും ഇന്ദ്രിയാവസ്ഥയും നേടുന്നു.
രജഃ സത്ത്വതമോവ്യക്താ വിധര്മാണഃ പരസ്പരമ്
രാജസ്, സത്ത്വം, തമസ് എന്നിവ അവ്യക്തമായിരിക്കുമ്പോഴും പരസ്പരം വ്യത്യസ്ത സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്.
സംസിദ്ധകാര്യകരണാ ഉത്പദ്യന്തേ ഽഭിമാനിനഃ
സമ്പൂർണ്ണമായ പ്രവർത്തനങ്ങളോടും ഉപകരണങ്ങളോടും കൂടിയവ സ്വയം അഭിമാനത്തോടെ ജനിക്കുന്നു.