വിജ്ഞാതാ ന ച ദൃശ്യേത വൃഥക്ത്വേനേഹ സര്വശഃ
അറിയുന്നവൻ ഇവിടെ പൂർണ്ണമായും വേറിട്ടവനായി കാണപ്പെടുന്നില്ല.
പ്രകൃതൌ കാരണേ തത്ര സ്വാത്മന്യേവോപതിഷ്ഠതി
പ്രകൃതിയിലും കാരണം എന്നതിലും, അതു സ്വയം ആത്മാവിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു.
ഏകത്വം വാ പൃഥക്വം വാ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പുരുഷോ ഽപി വാ
ഏകത്വമോ ഭിന്നത്വമോ, ക്ഷേത്രജ്ഞനോ പുരുഷനോ ആയാലും,
കര്ത്താ വാ സോ ഽപ്യകര്ത്താ വാ ഭോക്താ വാ ഭോജ്യമേവ ച
കർത്താവായാലും അകർത്താവായാലും, അനുഭോക്താവായാലും അനുഭോഗമായാലും,
അവാച്യം തദനാഖ്യാനാദഗ്രാഹ്യം വാദഹേതുഭിഃ
അത് പറയാനാവാത്തതും, പേരിടാനോ വാദംകൊണ്ടു പിടിക്കാനോ കഴിയാത്തതുമാണ്.
നാലപ്യ വചസാ തത്ത്വമപ്രാപ്യ മനസാ സഹ
സത്യം വാക്കുകൊണ്ടോ മനസ്സുകൊണ്ടും പൂർണ്ണമായി അറിയാനാവില്ല.
വ്യപേതസുഖദുഃഖേ ച നിരുദ്ധേ ശാന്തിമാഗതേ
സുഖവും ദു:ഖവും മാറി, എല്ലാം അടക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ശാന്തി വന്നെത്തുന്നു.
ഏതൌ സംഹാരവിസ്താരൌ വ്യക്താവ്യക്തൌ തതഃ പുനഃ
ഇവ രണ്ടും — ലയവും വികസനവും — പ്രകടവും അപ്രകടവും ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, പിന്നെയും.
ക്ഷേത്രജ്ഞാധിഷ്ഠിതം സര്വം പുനഃ സര്ഗേ പ്രവര്ത്തതേ
എല്ലാം ക്ഷേത്രജ്ഞന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്; സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും അതെല്ലാം പ്രവർത്തനം തുടങ്ങുന്നു.
അനാദിമാംശ്ച സംയോഗോ മഹാപുരുഷജഃ സ്മൃതഃ
ആ മഹാപുരുഷനിൽ നിന്നുള്ള ഈ ഐക്യം ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തതാണെന്ന് പറയുന്നു.
പൂര്വം ഹി തസ്യൈവ ച ബുദ്ധിപൂര്വം പ്രവര്ത്തതേ തത്പുരുഷാര്ഥംമേവ
ആദ്യത്തിൽ അതു അവന്റെ ബുദ്ധിയിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്, ആ പുരുഷന്റെ കാര്യമെന്നു മാത്രം.
അനാദ്യനന്താ ഹ്യഭിമാനപൂര്വകം വിത്രാസയന്തീ ജഗദഭ്യുപൈതി
ആദിയില്ലാത്തതും അനന്തവുമായത്, അഭിമാനത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ലോകത്ത് വ്യാപിക്കുന്നു.
ഉക്തോ ഹ്യസ്മിംസ്തദാത്യന്തം കാലം ജ്ഞാത്വാ പ്രമുച്യതേ
ഇത് മുഴുവൻ വിശദമായി പറഞ്ഞാൽ, അന്തിമകാലം അറിഞ്ഞ്, മോചനം ലഭിക്കും.
വിസ്തരേണാനുപൂര്വ്യാച ഭൂയഃ കിം വര്ത്തയാമ്യഹമ്
വിശദമായി ക്രമത്തിൽ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, ഇനി ഞാൻ എന്ത് പറയണം?
പ്രജാനാം മനുഭിഃ സാര്ദ്ധം ദേവാനാമൃഷിഭിഃ സഹ
ജനങ്ങളിൽ മനുമാരോടൊപ്പം, ദേവന്മാരും ഋഷിമാരുമൊപ്പവും,
ദൈത്യാനാം ദാനവാനാം ച യക്ഷാണാമേവ പക്ഷിണാമ്
ദൈത്യന്മാരും ദാനവന്മാരും യക്ഷന്മാരും പക്ഷികളും കൂടെ,
വിചിത്രാശ്ച കഥായോഗാ ജന്മ ചാഗ്ര്യമനുത്തമമ്
വിലക്ഷണമായ കഥാസമൂഹങ്ങളും, അതുല്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ജനനവും,
മനഃ കര്ണസുഖം സൌതേ പ്രീണാത്യമൃതസന്നിഭമ്
മനസ്സിനും ചെവിക്കും ആനന്ദം പകരുന്ന, അമൃതംപോലെയുള്ളത്, സൌതി, സന്തോഷം നൽകുന്നു.
പപ്രച്ഛുഃ സത്ത്രിണഃ സര്വേ പുനഃ സര്ഗപ്രവര്ത്തനമ്
യാഗത്തിൽ പങ്കെടുത്ത എല്ലാവരും വീണ്ടും സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.
ബന്ധേഷു സംപ്രലീനേഷു ഗുണസാമ്യേ തമോമയേ
എല്ലാം ബന്ധത്തിൽ ലയിച്ചപ്പോൾ, ഗുണങ്ങളുടെ സമത്വത്തിൽ, ഇരുണ്ടതിൽ,
അപ്രവൃത്തേ ബ്രഹ്മണാ തു സഹസാ യോജ്യഗൈസ്തദാ
ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടി ആരംഭിച്ചിട്ടില്ലാത്തപ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ ചേർക്കേണ്ടവരോടൊപ്പം,
ഏവമുക്തസ്തതഃ സൂതസ്തദാസൌ ലോമഹര്ഷണഃ
ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, അന്നത്തെ സൂതൻ ലോമഹർഷണൻ,
അത്ര വോ വര്ത്തയിഷ്യാമി യഥാ സര്ഗഃ പ്രപത്സ്യതേ
ഇവിടെ ഞാൻ നിങ്ങൾക്കു സൃഷ്ടി എങ്ങനെ നടക്കുമെന്ന് പറയാം.
ദൃഷ്ടേനൈവാനുമേയം ച തര്കം വക്ഷ്യാമി യുക്തിതഃ
കാണുന്നതിൽനിന്നും അനുമാനിക്കേണ്ടതെന്താണെന്ന്, യുക്തിപ്രകാരം ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം.
അവ്യക്ത വത്പരോക്ഷത്വാദ്ഗഹനം തദ്ദുരാസദമ്
അദൃശ്യവും മനസ്സിലാക്കാനാകാത്തതും ആകയാൽ അതു വളരെ ആഴമുള്ളതും സമീപിക്കാനാകാത്തതുമാണ്.
പ്രധാനം പുരുഷാണാം ച സാധര്മ്യേണൈവ തിഷ്ഠതി
പ്രധാനവും പുരുഷന്മാരും തമ്മിൽ സമാനത കൊണ്ടാണ് നിലനിൽക്കുന്നത്.
സത്ത്വമാത്രാത്മകോ ധര്മോ ഗുണേ സത്ത്വേ പ്രതിഷ്ഠിതഃ
ധർമ്മത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം സത്ത്വം മാത്രമാണ്; അതു സത്ത്വഗുണത്തിൽ തന്നെ ഉറപ്പുള്ളതാണ്.
അവിഭാഗേന താവേതൌ ഗുണസാമ്യേ സ്ഥിതാവുഭൌ
ഈ രണ്ടും വിഭജിക്കപ്പെടാതെ ഗുണങ്ങളുടെ സമത്വത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
ബുദ്ധിപൂര്വം ക്ഷേത്രജ്ഞ അധിഷ്ഠാസ്യതി താന്ഗുണാന്
ബുദ്ധിയ്ക്ക് ശേഷം ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ആ ഗുണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കും.
യദാ പ്രവര്ത്തിതവ്യം തു ക്ഷേത്രക്ഷേത്രജ്ഞയോര് ദ്വയോഃ
ക്ഷേത്രവും ക്ഷേത്രജ്ഞനും ചേർന്ന് പ്രവർത്തനം ആരംഭിക്കേണ്ട സമയത്ത്,