വികാരലക്ഷണം തദ്വൈ സോ ഽക്ഷരഃ ക്ഷരമേതി ച
അത് മാറ്റങ്ങൾക്കു വിധേയമായതുകൊണ്ടു, അതു നശിക്കുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു; നശിക്കാത്തത് അക്ഷരം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
തസ്മാച്ച കാരണാച്ചൈവ ജ്ഞരമിത്യഭിധീയതേ
അതിനാലും അതാണ് കാരണം എന്നതുകൊണ്ടും അതിനെ ജ്ഞാനി എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
ദുഃഖത്രാണാത്പുനശ്ചാപി ക്ഷേത്രമിത്യഭിധീയതേ
ദുഃഖങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നതിനാൽ അതിനെ 'ക്ഷേത്രം' എന്നും വിളിക്കുന്നു.
അചേതനത്വാദ്വിഷയസ്തദ്വിധര്മാ വിഭുഃ സ്മൃതഃ
അത് ജഡവും വിഷയവുമാകയാൽ, അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തനായവൻ സർവ്വവ്യാപിയെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
അക്ഷരം തേന വാപ്യുക്തമ ക്ഷീണത്വാത്തഥൈവ ച
അതിനാൽ അക്ഷരം എന്നും, അതു കുറയാത്തതുകൊണ്ടും അങ്ങനെ തന്നെ പറയുന്നു.
പുരപ്രത്യയികോ യസ്മാത്പുരുഷേത്യഭിധീയതേ
നഗരബോധം ഉണ്ടാകുന്നതിനാൽ, അതിനെ പുരുഷൻ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
ശുദ്ധോ നിരഞ്ജനാഭാസോ ജ്ഞാതാ ജ്ഞാനവിവര്ജിതഃ
ശുദ്ധനും കളങ്കമില്ലാത്തതുപോലെയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നവനും, അറിയുന്നവനും, ജ്ഞാനമില്ലാത്തവനുമാണ്.
നൈര്ഹേതുകാത്ത്വനിര്ദേശ്യാദഹസ്തസ്മിന്ന വിദ്യതേ
കാരണമില്ലാത്തതും വിവരണമറ്റതും ആകയാൽ, അതിൽ കൈയൊന്നുമില്ല.
ആത്മപ്രത്യയകാരിത്വാദന്യൂനം വാപ്യഹേതുകമ്
സ്വയം ബോധംകൊണ്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, അതിന് കുറവോ മറ്റൊന്നാൽ ഉണ്ടാകുന്നതോ ഇല്ല.
യദാ പശ്യതി ജ്ഞാതാരം ശാന്താര്ഥം ദര്ശനാത്മകമ്
ആശ്വാസം ലക്ഷ്യമായും ദർശനസ്വഭാവമായും ഉള്ള അറിയുന്നവനെ ആരെങ്കിലും കാണുമ്പോൾ,
വിജ്ഞാതാ ന ച ദൃശ്യേത വൃഥക്ത്വേനേഹ സര്വശഃ
അറിയുന്നവൻ ഇവിടെ പൂർണ്ണമായും വേറിട്ടവനായി കാണപ്പെടുന്നില്ല.
പ്രകൃതൌ കാരണേ തത്ര സ്വാത്മന്യേവോപതിഷ്ഠതി
പ്രകൃതിയിലും കാരണം എന്നതിലും, അതു സ്വയം ആത്മാവിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു.
ഏകത്വം വാ പൃഥക്വം വാ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പുരുഷോ ഽപി വാ
ഏകത്വമോ ഭിന്നത്വമോ, ക്ഷേത്രജ്ഞനോ പുരുഷനോ ആയാലും,
കര്ത്താ വാ സോ ഽപ്യകര്ത്താ വാ ഭോക്താ വാ ഭോജ്യമേവ ച
കർത്താവായാലും അകർത്താവായാലും, അനുഭോക്താവായാലും അനുഭോഗമായാലും,
അവാച്യം തദനാഖ്യാനാദഗ്രാഹ്യം വാദഹേതുഭിഃ
അത് പറയാനാവാത്തതും, പേരിടാനോ വാദംകൊണ്ടു പിടിക്കാനോ കഴിയാത്തതുമാണ്.
നാലപ്യ വചസാ തത്ത്വമപ്രാപ്യ മനസാ സഹ
സത്യം വാക്കുകൊണ്ടോ മനസ്സുകൊണ്ടും പൂർണ്ണമായി അറിയാനാവില്ല.
വ്യപേതസുഖദുഃഖേ ച നിരുദ്ധേ ശാന്തിമാഗതേ
സുഖവും ദു:ഖവും മാറി, എല്ലാം അടക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ശാന്തി വന്നെത്തുന്നു.
ഏതൌ സംഹാരവിസ്താരൌ വ്യക്താവ്യക്തൌ തതഃ പുനഃ
ഇവ രണ്ടും — ലയവും വികസനവും — പ്രകടവും അപ്രകടവും ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, പിന്നെയും.
ക്ഷേത്രജ്ഞാധിഷ്ഠിതം സര്വം പുനഃ സര്ഗേ പ്രവര്ത്തതേ
എല്ലാം ക്ഷേത്രജ്ഞന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്; സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും അതെല്ലാം പ്രവർത്തനം തുടങ്ങുന്നു.
അനാദിമാംശ്ച സംയോഗോ മഹാപുരുഷജഃ സ്മൃതഃ
ആ മഹാപുരുഷനിൽ നിന്നുള്ള ഈ ഐക്യം ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തതാണെന്ന് പറയുന്നു.
പൂര്വം ഹി തസ്യൈവ ച ബുദ്ധിപൂര്വം പ്രവര്ത്തതേ തത്പുരുഷാര്ഥംമേവ
ആദ്യത്തിൽ അതു അവന്റെ ബുദ്ധിയിൽ നിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്, ആ പുരുഷന്റെ കാര്യമെന്നു മാത്രം.
അനാദ്യനന്താ ഹ്യഭിമാനപൂര്വകം വിത്രാസയന്തീ ജഗദഭ്യുപൈതി
ആദിയില്ലാത്തതും അനന്തവുമായത്, അഭിമാനത്തോടെ ആരംഭിച്ച്, ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് ലോകത്ത് വ്യാപിക്കുന്നു.
ഉക്തോ ഹ്യസ്മിംസ്തദാത്യന്തം കാലം ജ്ഞാത്വാ പ്രമുച്യതേ
ഇത് മുഴുവൻ വിശദമായി പറഞ്ഞാൽ, അന്തിമകാലം അറിഞ്ഞ്, മോചനം ലഭിക്കും.
വിസ്തരേണാനുപൂര്വ്യാച ഭൂയഃ കിം വര്ത്തയാമ്യഹമ്
വിശദമായി ക്രമത്തിൽ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, ഇനി ഞാൻ എന്ത് പറയണം?
പ്രജാനാം മനുഭിഃ സാര്ദ്ധം ദേവാനാമൃഷിഭിഃ സഹ
ജനങ്ങളിൽ മനുമാരോടൊപ്പം, ദേവന്മാരും ഋഷിമാരുമൊപ്പവും,
ദൈത്യാനാം ദാനവാനാം ച യക്ഷാണാമേവ പക്ഷിണാമ്
ദൈത്യന്മാരും ദാനവന്മാരും യക്ഷന്മാരും പക്ഷികളും കൂടെ,
വിചിത്രാശ്ച കഥായോഗാ ജന്മ ചാഗ്ര്യമനുത്തമമ്
വിലക്ഷണമായ കഥാസമൂഹങ്ങളും, അതുല്യവും ശ്രേഷ്ഠവുമായ ജനനവും,
മനഃ കര്ണസുഖം സൌതേ പ്രീണാത്യമൃതസന്നിഭമ്
മനസ്സിനും ചെവിക്കും ആനന്ദം പകരുന്ന, അമൃതംപോലെയുള്ളത്, സൌതി, സന്തോഷം നൽകുന്നു.
പപ്രച്ഛുഃ സത്ത്രിണഃ സര്വേ പുനഃ സര്ഗപ്രവര്ത്തനമ്
യാഗത്തിൽ പങ്കെടുത്ത എല്ലാവരും വീണ്ടും സൃഷ്ടിയുടെ ആരംഭത്തെക്കുറിച്ച് ചോദിച്ചു.
ബന്ധേഷു സംപ്രലീനേഷു ഗുണസാമ്യേ തമോമയേ
എല്ലാം ബന്ധത്തിൽ ലയിച്ചപ്പോൾ, ഗുണങ്ങളുടെ സമത്വത്തിൽ, ഇരുണ്ടതിൽ,