വ്യക്താവ്യക്തപ്രമാണോ ഽയം സ വൈ ഭുങ്ക്തേ തു കൃത്സ്നശഃ
വ്യക്തവും അവ്യക്തവും ആയ അളവുള്ള ഈ ജീവൻ എല്ലാം പൂർണ്ണമായി അനുഭവിക്കുന്നു.
ഏവം ജ്ഞാത്വാ ശുചിര്ഭൂത്വാ ജ്ഞാനാദ്വൈ വിപ്രമുച്യതേ
ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് ശുദ്ധനായാൽ, ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ശരിക്കും മോക്ഷം ലഭിക്കും.
യഥേഷ്ടം പരിനിര്യാതി ഭിന്നേ ദേഹേ സുനിര്വൃതേ
ദേഹം തകർന്നു വിശ്രമിച്ചപ്പോൾ, ഇച്ഛാനുസരണം പുറപ്പെടുന്നു.
മുക്തോ ഗുണശരീരേണ പ്രണാദ്യേന തു സര്വശഃ
മുക്തനായാൽ, ഗുണശരീരം കൊണ്ടും പ്രഥമശബ്ദം കൊണ്ടും പൂർണ്ണമായി മോചിതനാകുന്നു.
ജ്ഞാനീ ച സര്വസംസാരാവിജ്ഞശാരീരമാനസഃ
ജ്ഞാനിയാകുമ്പോൾ, എല്ലാ സംസാരവും വിട്ട്, ശരീരവും മനസ്സും ഇല്ലാതെ ഇരിക്കുന്നു.
പ്രകൃതിം സത്യമിത്യാഹുര്വികാരോ ഽനൃതമുച്യതേ
പ്രകൃതിയാണ് സത്യം എന്നു പറയുന്നു, വികാരം അസത്യം എന്നു പറയുന്നു.
അനാമരൂപം ക്ഷേത്രജ്ഞനാമരൂപം പ്രചക്ഷതേ
ക്ഷേത്രജ്ഞൻ എന്നത് പേരും രൂപവും ഇല്ലാത്തതാണെന്ന് പറയുന്നു.
ക്ഷേത്രം പ്രത്യയതേ യസ്മാത്ക്ഷേത്രജ്ഞഃ ശുഭ ഉച്യതേ
ക്ഷേത്രം അറിയുന്നതിനാൽ, ക്ഷേത്രജ്ഞൻ ശുഭനെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
ക്ഷേത്രം ത്വത്പ്രത്യയം ദൃഷ്ടം ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പ്രത്യയഃ സദാ
നിന്റെ ബോധംകൊണ്ടാണ് ഈ ശരീരം കാണപ്പെടുന്നത്; ശരീരത്തെ അറിയുന്നവൻ എപ്പോഴും ബോധം തന്നെയാണ്.
ഭോജ്യത്വവിഷയത്വാച്ച ക്ഷേത്രം ക്ഷേത്രവിദോ വിദുഃ
അനുഭവത്തിന്റെയും അനുഭോഗത്തിന്റെയും വിഷയമായതിനാൽ, ശരീരത്തെ അറിയുന്നവർ അതിനെ അങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു.
വികാരലക്ഷണം തദ്വൈ സോ ഽക്ഷരഃ ക്ഷരമേതി ച
അത് മാറ്റങ്ങൾക്കു വിധേയമായതുകൊണ്ടു, അതു നശിക്കുന്നതാണെന്ന് പറയുന്നു; നശിക്കാത്തത് അക്ഷരം എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
തസ്മാച്ച കാരണാച്ചൈവ ജ്ഞരമിത്യഭിധീയതേ
അതിനാലും അതാണ് കാരണം എന്നതുകൊണ്ടും അതിനെ ജ്ഞാനി എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
ദുഃഖത്രാണാത്പുനശ്ചാപി ക്ഷേത്രമിത്യഭിധീയതേ
ദുഃഖങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നതിനാൽ അതിനെ 'ക്ഷേത്രം' എന്നും വിളിക്കുന്നു.
അചേതനത്വാദ്വിഷയസ്തദ്വിധര്മാ വിഭുഃ സ്മൃതഃ
അത് ജഡവും വിഷയവുമാകയാൽ, അതിൽനിന്ന് വ്യത്യസ്തനായവൻ സർവ്വവ്യാപിയെന്നു ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
അക്ഷരം തേന വാപ്യുക്തമ ക്ഷീണത്വാത്തഥൈവ ച
അതിനാൽ അക്ഷരം എന്നും, അതു കുറയാത്തതുകൊണ്ടും അങ്ങനെ തന്നെ പറയുന്നു.
പുരപ്രത്യയികോ യസ്മാത്പുരുഷേത്യഭിധീയതേ
നഗരബോധം ഉണ്ടാകുന്നതിനാൽ, അതിനെ പുരുഷൻ എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്.
ശുദ്ധോ നിരഞ്ജനാഭാസോ ജ്ഞാതാ ജ്ഞാനവിവര്ജിതഃ
ശുദ്ധനും കളങ്കമില്ലാത്തതുപോലെയും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നവനും, അറിയുന്നവനും, ജ്ഞാനമില്ലാത്തവനുമാണ്.
നൈര്ഹേതുകാത്ത്വനിര്ദേശ്യാദഹസ്തസ്മിന്ന വിദ്യതേ
കാരണമില്ലാത്തതും വിവരണമറ്റതും ആകയാൽ, അതിൽ കൈയൊന്നുമില്ല.
ആത്മപ്രത്യയകാരിത്വാദന്യൂനം വാപ്യഹേതുകമ്
സ്വയം ബോധംകൊണ്ടു പ്രവർത്തിക്കുന്നതുകൊണ്ട്, അതിന് കുറവോ മറ്റൊന്നാൽ ഉണ്ടാകുന്നതോ ഇല്ല.
യദാ പശ്യതി ജ്ഞാതാരം ശാന്താര്ഥം ദര്ശനാത്മകമ്
ആശ്വാസം ലക്ഷ്യമായും ദർശനസ്വഭാവമായും ഉള്ള അറിയുന്നവനെ ആരെങ്കിലും കാണുമ്പോൾ,
വിജ്ഞാതാ ന ച ദൃശ്യേത വൃഥക്ത്വേനേഹ സര്വശഃ
അറിയുന്നവൻ ഇവിടെ പൂർണ്ണമായും വേറിട്ടവനായി കാണപ്പെടുന്നില്ല.
പ്രകൃതൌ കാരണേ തത്ര സ്വാത്മന്യേവോപതിഷ്ഠതി
പ്രകൃതിയിലും കാരണം എന്നതിലും, അതു സ്വയം ആത്മാവിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു.
ഏകത്വം വാ പൃഥക്വം വാ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പുരുഷോ ഽപി വാ
ഏകത്വമോ ഭിന്നത്വമോ, ക്ഷേത്രജ്ഞനോ പുരുഷനോ ആയാലും,
കര്ത്താ വാ സോ ഽപ്യകര്ത്താ വാ ഭോക്താ വാ ഭോജ്യമേവ ച
കർത്താവായാലും അകർത്താവായാലും, അനുഭോക്താവായാലും അനുഭോഗമായാലും,
അവാച്യം തദനാഖ്യാനാദഗ്രാഹ്യം വാദഹേതുഭിഃ
അത് പറയാനാവാത്തതും, പേരിടാനോ വാദംകൊണ്ടു പിടിക്കാനോ കഴിയാത്തതുമാണ്.
നാലപ്യ വചസാ തത്ത്വമപ്രാപ്യ മനസാ സഹ
സത്യം വാക്കുകൊണ്ടോ മനസ്സുകൊണ്ടും പൂർണ്ണമായി അറിയാനാവില്ല.
വ്യപേതസുഖദുഃഖേ ച നിരുദ്ധേ ശാന്തിമാഗതേ
സുഖവും ദു:ഖവും മാറി, എല്ലാം അടക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ശാന്തി വന്നെത്തുന്നു.
ഏതൌ സംഹാരവിസ്താരൌ വ്യക്താവ്യക്തൌ തതഃ പുനഃ
ഇവ രണ്ടും — ലയവും വികസനവും — പ്രകടവും അപ്രകടവും ആയി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, പിന്നെയും.
ക്ഷേത്രജ്ഞാധിഷ്ഠിതം സര്വം പുനഃ സര്ഗേ പ്രവര്ത്തതേ
എല്ലാം ക്ഷേത്രജ്ഞന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്; സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും അതെല്ലാം പ്രവർത്തനം തുടങ്ങുന്നു.
അനാദിമാംശ്ച സംയോഗോ മഹാപുരുഷജഃ സ്മൃതഃ
ആ മഹാപുരുഷനിൽ നിന്നുള്ള ഈ ഐക്യം ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തതാണെന്ന് പറയുന്നു.