രാഗദ്വേഷനിവൃത്തിശ്ച തജ്ജ്ഞാനം സമുദാഹൃതമ്
ആസക്തിയും വൈരാഗ്യവും അവസാനിപ്പിക്കലാണ് ആ ജ്ഞാനം എന്നു പറയുന്നു.
കര്മ ജസ്തു പുനര്ദേഹോ മഹാദുഃഖം പ്രവര്ത്തതേ
കർമ്മം വീണ്ടും ശരീരധാരണയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു, അതിനാൽ വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ടാകുന്നു.
പുനര്ഭവകരീ ദുഃഖാത്കര്മണാ ജായതേ തൃഷാ
ദു:ഖത്തിൽ നിന്ന് തൃഷ്ണ ജനിക്കുന്നു; അതാണ് കർമ്മത്തിലൂടെ പുനർജന്മത്തിന് കാരണമാകുന്നത്.
തൈലവീഡകവജ്ജീവസ്തത്രൈവ പരിവര്ത്തതേ
വിളക്കിലെ എണ്ണയുടെ ഒഴുക്കുപോലെ ആത്മാവ് അവിടെയേ തന്നെ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു.
തം ശത്രുമവധാര്യൈകം ജ്ഞാനേ യത്നം സമാചരേത്
ആ ശത്രുവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ജ്ഞാനത്തിൽ പരിശ്രമിക്കേണ്ടതാണ്.
വൈരാഗ്യാച്ഛുധ്യതേ ചാപി ശുദ്ധഃ സത്ത്വേന മുച്യതേ
വൈരാഗ്യം കൊണ്ടു മനസ്സ് ശുദ്ധമാവുന്നു; ശുദ്ധനായാൽ സത്ത്വഗുണം കൊണ്ടു മോക്ഷം ലഭിക്കും.
അഭിഷ്വങ്ഗായ യോഗഃ സ്യാദ്വിഷയേഷ്വവശാത്മനഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്കു ആസക്തി ഉണ്ടാകുന്നു; ആസക്തിക്കാണ് യോഗം ആവശ്യം.
ദുഃഖലാഭേ ന താപശ്ച സുഖാനുസ്മരണം തഥാ
ദു:ഖം വന്നാൽ മനസ്സിൽ കഷ്ടം ഉണ്ടാകില്ല; സുഖം ഓർക്കലുമില്ല.
ബ്രഹ്മാദൌ സ്ഥാവരാന്തേ വൈ സംസാരേഹ്യാദിഭൌതികേ
ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് അചഞ്ചല ജീവികളിലേക്കു വരെ, ഈ ഭൂതലോകത്തിൽ പുനർജന്മം നിലനിൽക്കുന്നു.
യസ്യ ചാര്ഷേ ന പ്രമാണം ശിഷ്ടാചാരം തഥൈവ ച
ആർക്കും ശാസ്ത്രാധികാരവും നല്ലവരുടെ ആചാരവും ഇല്ലെങ്കിൽ,
ഏഷ മാര്ഗോ ഹി നിരയേ തിര്യ്യഗ്യോനൌ ച കാരണമ്
അവർക്കു ഈ വഴി നരകത്തിലേക്കും പശുജന്മത്തിലേക്കും കാരണമാകും.
ത്രിവിധോ യാതനാസ്ഥാനേ തിര്യ്യഗ്യോനൌ ച ഷഡ്വിധേ
യാതനാസ്ഥാനങ്ങൾ മൂന്നു വിധവും, പശുജന്മങ്ങളിൽ ആറു വിധവുമാണ്.
അനൈശ്വര്യം തു തത്സര്വം പ്രതിഘാതാത്മകം സ്മൃതമ്
സമ്പൂർണ്ണമായും അധികാരമില്ലാത്ത അവസ്ഥയെ തടസ്സങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതായാണ് കരുതുന്നത്.
സത്ത്വസ്ഥമാത്രകം ചിത്തം യഥാസത്ത്വം പ്രദര്ശനാത്
മനസ്സ് സത്ത്വഗുണത്തിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അതിന്റെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് അതു തന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
സത്ത്വക്ഷേത്രജ്ഞനാനാത്വമേതന്നാനാര്ഥദര്ശനമ്
സത്ത്വവും അതിന്റെ അറിവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പലതരം വസ്തുക്കളെ കാണുന്നതിലാണ്.
തേന ബദ്ധസ്യ വൈ ബന്ധോ മോക്ഷോ മുക്തസ്യ തേന ച
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബന്ധനത്തിൽ കഴിയുന്നവർക്കു ബന്ധനവും, മോചിതർക്കു മോക്ഷവും ലഭിക്കുന്നു.
നിഃസംബന്ധോ ഹ്യചൈതന്യഃ സ്വാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠതേ
ബന്ധങ്ങളില്ലാത്തതും ബോധമില്ലാത്തതുമായത് സ്വയം സ്വഭാവത്തിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു.
ഇത്യേതല്ലക്ഷണം പ്രോക്തം സമാസാജ്ജ്ഞാന മോക്ഷയോഃ
ഇങ്ങനെ അറിവിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും ലക്ഷണങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
പൂര്വം വിയോഗോ ജ്ഞാനേന ദ്വിതീയേ രാഗസംക്ഷയാത്
ആദ്യം അറിവിലൂടെ വേർപാടും, രണ്ടാമതായി ആസക്തി ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടാണ് മോക്ഷവും സംഭവിക്കുന്നത്.
ലിങ്ഗാഭാവാത്തു കൈവല്യം കൈവല്യാത്തു നിരഞ്ജനമ്
ലക്ഷണങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ ഏകാന്തതയുണ്ടാകുന്നു; അതിൽ നിന്ന് പാപരഹിതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.
അത ഊര്ദ്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി വൈരാഗ്യം ദോഷദര്ശനാത്
ഇനി ഞാൻ ദോഷങ്ങൾ കാണുന്നതിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്ന വൈരാഗ്യം വിശദീകരിക്കാം.
അപ്രദ്വേഷോ ഽനഭിഷ്വങ്ഗഃ കര്ത്തവ്യോ ദോഷദര്ശനാത്
ദോഷങ്ങൾ കാണുന്നതിലൂടെ വൈരാഗ്യവും, വെറുപ്പില്ലായ്മയും, ആസക്തിയില്ലായ്മയും വളർത്തണം.
ഏവം വൈരാഗ്യമാസ്ഥായ ശരീരീ നിര്മമോ ഭവേത്
ഇങ്ങനെ വൈരാഗ്യം സ്വീകരിച്ചാൽ ശരീരധാരി സ്വാർത്ഥത വിട്ട് ജീവിക്കും.
വിശുദ്ധം കാര്യകരണം സത്ത്വസ്യാതിനിഷൈവയാ
തീവ്രമായ വൈരാഗ്യത്തിലൂടെ സത്ത്വത്തിന്റെ പ്രവർത്തിയും ഉപകരണങ്ങളും ശുദ്ധമാകും.
തതഃ പ്രയാണകാലേ ഹി ദോഷൈര്നൈമിത്തികൈസ്തഥാ
അതിനുശേഷം യാത്രയുടെ സമയത്ത്, അപ്രത്യക്ഷമായ ദോഷങ്ങൾ കൊണ്ടും അങ്ങനെ തന്നെ—
സ ശരീരമുപാശ്രിത്യ കൃത്സ്നാന്ദോഷാന്രുണദ്ധി വൈ
അവൻ ശരീരത്തെ ആശ്രയിച്ച് എല്ലാ ദോഷങ്ങളും അതിജയിക്കുന്നു.
ശൈത്യാത്പ്രകുപിതോ വായുരൂര്ദ്ധ്വം തൂത്ക്രമതേ തതഃ
തണുപ്പിന്റെ കാരണത്താൽ വായു ഉണർന്ന് മുകളിലേക്ക് ചലിക്കുന്നു.
സമാസാത്സംവൃതേ ജ്ഞാനേ സംചൃത്തേഷു ച കര്മസു
സംക്ഷിപ്തമായി പറയുമ്പോൾ, അറിവ് മറഞ്ഞുപോകുമ്പോഴും കര്മ്മങ്ങൾ അവസാനിക്കുമ്പോഴും—
അഷ്ടാങ്ഗപ്രണവൃത്തിം വൈ സ വിച്യാവയതേ പുനഃ
അവൻ വീണ്ടും പ്രാണങ്ങളുടെ അഷ്ടാംഗ പ്രവർത്തനങ്ങളെ ഉണർത്തുന്നു.
ഏവം പ്രാണൈഃ പരിത്യക്തോ മൃത ഇത്യഭിധീയതേ
ഇങ്ങനെ പ്രാണങ്ങൾ വിട്ടുപോകുമ്പോൾ, ആൾ മരിച്ചുവെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.