കാരണൈഃ സ്വൈഃ പ്രചീയേതേ കായത്വേനേഹ ജന്തുഭിഃ
സ്വന്തം കാരണങ്ങളാൽ അവ ജന്തുക്കളിൽ ശരീരരൂപത്തിൽ കൂട്ടിച്ചേർന്നു നിലനിൽക്കുന്നു.
സര്ഗേ ച പ്രതിസര്ഗേ ച സംസാരേ ചൈവ ജന്തവഃ
സൃഷ്ടിയിലും പ്രലയത്തിലും സംസാരചക്രത്തിലും ജന്തുക്കൾ
രാജസീ താമസീ ചൈവ സാത്ത്വികീ ചൈവ വൃത്തയഃ
രാജസികം, താമസികം, സാത്വികം എന്നിങ്ങനെ വിവിധ പ്രവൃത്തികൾ ഉണ്ട്.
ഉര്ദ്ധ്വദേശാത്മകം സത്ത്വമധോഭാഗാത്മകം തമഃ
ഉയർന്ന ഭാഗങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത് സാത്വികവും, താഴ്ന്ന ഭാഗങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത് താമസികവുമാണ്.
ഇത്യേവം പരിവര്തന്തേത്രയശ്ചേതോഗുണാത്മകാഃ
ഇങ്ങനെ മനസ്സിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഈ മൂന്നു കാര്യങ്ങളും തുടർച്ചയായി പര്യടിക്കുന്നു.
അവിദ്യാപ്രത്യയാരംഭാ ആരഭ്യന്തേ ഹി മാനവൈഃ
അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രേരണയാൽ മനുഷ്യർ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു.
തമസോ ഽഭിഭവാജ്ജന്തുര്യാഥാതഥ്യം ന വിന്ദതി
അന്ധകാരത്തിന്റെ ആധികാരികത കാരണം ജീവി വാസ്തവം എങ്ങനെ എന്നത് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
പ്രാകൃതേന ച ബന്ധേന തഥ്യാവൈകാരികേണ ച
സ്വാഭാവികമായ ബന്ധം കൊണ്ടും യാഥാർത്ഥ്യത്തിലും മാറ്റം വന്നതിലും,
ഇത്യേതേ വൈ ത്രയഃ പ്രോക്താ ബന്ധാ ഹ്യജ്ഞാനഹേതുകാഃ
ഇങ്ങനെ ഈ മൂന്ന് ബന്ധങ്ങൾ അജ്ഞാനമാണ് കാരണം എന്ന് പറയുന്നു.
അസ്വേ സ്വമിതി ച ജ്ഞാനമശുചൌ ശുചിനിശ്ചയഃ
സ്വന്തമല്ലാത്തതിൽ 'ഇത് എന്റെതാണു' എന്ന ധാരണയും അശുദ്ധത്തിൽ ശുദ്ധതയെന്ന ഉറപ്പുമാണ്
രാഗദ്വേഷനിവൃത്തിശ്ച തജ്ജ്ഞാനം സമുദാഹൃതമ്
ആസക്തിയും വൈരാഗ്യവും അവസാനിപ്പിക്കലാണ് ആ ജ്ഞാനം എന്നു പറയുന്നു.
കര്മ ജസ്തു പുനര്ദേഹോ മഹാദുഃഖം പ്രവര്ത്തതേ
കർമ്മം വീണ്ടും ശരീരധാരണയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു, അതിനാൽ വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ടാകുന്നു.
പുനര്ഭവകരീ ദുഃഖാത്കര്മണാ ജായതേ തൃഷാ
ദു:ഖത്തിൽ നിന്ന് തൃഷ്ണ ജനിക്കുന്നു; അതാണ് കർമ്മത്തിലൂടെ പുനർജന്മത്തിന് കാരണമാകുന്നത്.
തൈലവീഡകവജ്ജീവസ്തത്രൈവ പരിവര്ത്തതേ
വിളക്കിലെ എണ്ണയുടെ ഒഴുക്കുപോലെ ആത്മാവ് അവിടെയേ തന്നെ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു.
തം ശത്രുമവധാര്യൈകം ജ്ഞാനേ യത്നം സമാചരേത്
ആ ശത്രുവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ജ്ഞാനത്തിൽ പരിശ്രമിക്കേണ്ടതാണ്.
വൈരാഗ്യാച്ഛുധ്യതേ ചാപി ശുദ്ധഃ സത്ത്വേന മുച്യതേ
വൈരാഗ്യം കൊണ്ടു മനസ്സ് ശുദ്ധമാവുന്നു; ശുദ്ധനായാൽ സത്ത്വഗുണം കൊണ്ടു മോക്ഷം ലഭിക്കും.
അഭിഷ്വങ്ഗായ യോഗഃ സ്യാദ്വിഷയേഷ്വവശാത്മനഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്കു ആസക്തി ഉണ്ടാകുന്നു; ആസക്തിക്കാണ് യോഗം ആവശ്യം.
ദുഃഖലാഭേ ന താപശ്ച സുഖാനുസ്മരണം തഥാ
ദു:ഖം വന്നാൽ മനസ്സിൽ കഷ്ടം ഉണ്ടാകില്ല; സുഖം ഓർക്കലുമില്ല.
ബ്രഹ്മാദൌ സ്ഥാവരാന്തേ വൈ സംസാരേഹ്യാദിഭൌതികേ
ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് അചഞ്ചല ജീവികളിലേക്കു വരെ, ഈ ഭൂതലോകത്തിൽ പുനർജന്മം നിലനിൽക്കുന്നു.
യസ്യ ചാര്ഷേ ന പ്രമാണം ശിഷ്ടാചാരം തഥൈവ ച
ആർക്കും ശാസ്ത്രാധികാരവും നല്ലവരുടെ ആചാരവും ഇല്ലെങ്കിൽ,
ഏഷ മാര്ഗോ ഹി നിരയേ തിര്യ്യഗ്യോനൌ ച കാരണമ്
അവർക്കു ഈ വഴി നരകത്തിലേക്കും പശുജന്മത്തിലേക്കും കാരണമാകും.
ത്രിവിധോ യാതനാസ്ഥാനേ തിര്യ്യഗ്യോനൌ ച ഷഡ്വിധേ
യാതനാസ്ഥാനങ്ങൾ മൂന്നു വിധവും, പശുജന്മങ്ങളിൽ ആറു വിധവുമാണ്.
അനൈശ്വര്യം തു തത്സര്വം പ്രതിഘാതാത്മകം സ്മൃതമ്
സമ്പൂർണ്ണമായും അധികാരമില്ലാത്ത അവസ്ഥയെ തടസ്സങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതായാണ് കരുതുന്നത്.
സത്ത്വസ്ഥമാത്രകം ചിത്തം യഥാസത്ത്വം പ്രദര്ശനാത്
മനസ്സ് സത്ത്വഗുണത്തിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, അതിന്റെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് അതു തന്നെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.
സത്ത്വക്ഷേത്രജ്ഞനാനാത്വമേതന്നാനാര്ഥദര്ശനമ്
സത്ത്വവും അതിന്റെ അറിവും തമ്മിലുള്ള വ്യത്യാസം പലതരം വസ്തുക്കളെ കാണുന്നതിലാണ്.
തേന ബദ്ധസ്യ വൈ ബന്ധോ മോക്ഷോ മുക്തസ്യ തേന ച
ഇതിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബന്ധനത്തിൽ കഴിയുന്നവർക്കു ബന്ധനവും, മോചിതർക്കു മോക്ഷവും ലഭിക്കുന്നു.
നിഃസംബന്ധോ ഹ്യചൈതന്യഃ സ്വാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠതേ
ബന്ധങ്ങളില്ലാത്തതും ബോധമില്ലാത്തതുമായത് സ്വയം സ്വഭാവത്തിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു.
ഇത്യേതല്ലക്ഷണം പ്രോക്തം സമാസാജ്ജ്ഞാന മോക്ഷയോഃ
ഇങ്ങനെ അറിവിന്റെയും മോക്ഷത്തിന്റെയും ലക്ഷണങ്ങൾ സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
പൂര്വം വിയോഗോ ജ്ഞാനേന ദ്വിതീയേ രാഗസംക്ഷയാത്
ആദ്യം അറിവിലൂടെ വേർപാടും, രണ്ടാമതായി ആസക്തി ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടാണ് മോക്ഷവും സംഭവിക്കുന്നത്.
ലിങ്ഗാഭാവാത്തു കൈവല്യം കൈവല്യാത്തു നിരഞ്ജനമ്
ലക്ഷണങ്ങൾ ഇല്ലാതാകുമ്പോൾ ഏകാന്തതയുണ്ടാകുന്നു; അതിൽ നിന്ന് പാപരഹിതമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് എത്തുന്നു.