അഭിമാനാത്മകോ ഹ്യേഷ ഭൂതാദിസ്താമസഃ സ്മൃതഃ
ഈ ഭൂതാദി അഹങ്കാരസ്വഭാവമുള്ളതും താമസികമായതുമാണ് എന്ന് പറയുന്നു.
മഹാനാത്മാ തു വിജ്ഞേയഃ സംകല്പോ വ്യവസായകഃ
മഹാനാത്മാവ് നിർണയശക്തിയും ദൃഢനിശ്ചയവുമാണ് എന്ന് മനസ്സിലാക്കണം.
പര്യായവാചകൈഃ ശബ്ദൈസ്തമാഹുസ്തത്ത്വ ചിന്തകാഃ
തത്വചിന്തകർ അതിനെ പല സമാനർത്ഥമുള്ള പേരുകളാൽ വിളിക്കുന്നു.
ലീയന്തേ ഗുണസാമ്യം തു സ്വാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠതേ
ഗുണങ്ങളുടെ സമഭാവം ലയിച്ച് സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നു.
ഇത്യേഷ സംയമശ്ചൈവ തത്ത്വാനാം കാരണൈഃ സഹ
ഇങ്ങനെ തത്വങ്ങൾ അവരുടെ കാരണങ്ങളോടൊപ്പം സംയമനം പ്രാപിക്കുന്നു.
ധര്മാധര്മൌം തപോ ജ്ഞാനം ശുഭം സത്യാനൃതേ തഥാ
ധർമ്മവും അധർമ്മവും തപസ്സും ജ്ഞാനവും ശുഭവും സത്യം അസത്യം എന്നിവയും,
സര്വമേതത്പ്രപഞ്ചസ്ഥം ഗുണമാത്രാത്മകം സ്മൃതമ്
ഈ എല്ലാം പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവ ഗുണങ്ങളുടെ സ്വഭാവമുള്ളവയാണെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
പ്രകൃത്യാം ചൈവ തത്സര്വം പുണ്യം പാപം പ്രതിഷ്ഠതി
പ്രകൃതിയിൽ ഈ എല്ലാം, പുണ്യവും പാപവും, അടിസ്ഥാനം കണ്ടെത്തുന്നു.
ജന്തൂനാം പാപപുണ്യം തു പ്രകൃതൌ യത്പ്രതിഷ്ഠിതമ്
ജന്തുക്കളുടെ പാപവും പുണ്യവും പ്രകൃതിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നവയാണ്.
യോജയന്തേ പുനര്ദേഹാന്പരത്വേന തഥൈവ ച
അവ വീണ്ടും ശരീരങ്ങളുമായി ചേരുന്നു; അതുപോലെ പരത്വത്തിലും ചേരുന്നു.
കാരണൈഃ സ്വൈഃ പ്രചീയേതേ കായത്വേനേഹ ജന്തുഭിഃ
സ്വന്തം കാരണങ്ങളാൽ അവ ജന്തുക്കളിൽ ശരീരരൂപത്തിൽ കൂട്ടിച്ചേർന്നു നിലനിൽക്കുന്നു.
സര്ഗേ ച പ്രതിസര്ഗേ ച സംസാരേ ചൈവ ജന്തവഃ
സൃഷ്ടിയിലും പ്രലയത്തിലും സംസാരചക്രത്തിലും ജന്തുക്കൾ
രാജസീ താമസീ ചൈവ സാത്ത്വികീ ചൈവ വൃത്തയഃ
രാജസികം, താമസികം, സാത്വികം എന്നിങ്ങനെ വിവിധ പ്രവൃത്തികൾ ഉണ്ട്.
ഉര്ദ്ധ്വദേശാത്മകം സത്ത്വമധോഭാഗാത്മകം തമഃ
ഉയർന്ന ഭാഗങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത് സാത്വികവും, താഴ്ന്ന ഭാഗങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടത് താമസികവുമാണ്.
ഇത്യേവം പരിവര്തന്തേത്രയശ്ചേതോഗുണാത്മകാഃ
ഇങ്ങനെ മനസ്സിന്റെ ഗുണങ്ങളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഈ മൂന്നു കാര്യങ്ങളും തുടർച്ചയായി പര്യടിക്കുന്നു.
അവിദ്യാപ്രത്യയാരംഭാ ആരഭ്യന്തേ ഹി മാനവൈഃ
അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നുള്ള പ്രേരണയാൽ മനുഷ്യർ പ്രവർത്തനങ്ങൾ ആരംഭിക്കുന്നു.
തമസോ ഽഭിഭവാജ്ജന്തുര്യാഥാതഥ്യം ന വിന്ദതി
അന്ധകാരത്തിന്റെ ആധികാരികത കാരണം ജീവി വാസ്തവം എങ്ങനെ എന്നത് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല.
പ്രാകൃതേന ച ബന്ധേന തഥ്യാവൈകാരികേണ ച
സ്വാഭാവികമായ ബന്ധം കൊണ്ടും യാഥാർത്ഥ്യത്തിലും മാറ്റം വന്നതിലും,
ഇത്യേതേ വൈ ത്രയഃ പ്രോക്താ ബന്ധാ ഹ്യജ്ഞാനഹേതുകാഃ
ഇങ്ങനെ ഈ മൂന്ന് ബന്ധങ്ങൾ അജ്ഞാനമാണ് കാരണം എന്ന് പറയുന്നു.
അസ്വേ സ്വമിതി ച ജ്ഞാനമശുചൌ ശുചിനിശ്ചയഃ
സ്വന്തമല്ലാത്തതിൽ 'ഇത് എന്റെതാണു' എന്ന ധാരണയും അശുദ്ധത്തിൽ ശുദ്ധതയെന്ന ഉറപ്പുമാണ്
രാഗദ്വേഷനിവൃത്തിശ്ച തജ്ജ്ഞാനം സമുദാഹൃതമ്
ആസക്തിയും വൈരാഗ്യവും അവസാനിപ്പിക്കലാണ് ആ ജ്ഞാനം എന്നു പറയുന്നു.
കര്മ ജസ്തു പുനര്ദേഹോ മഹാദുഃഖം പ്രവര്ത്തതേ
കർമ്മം വീണ്ടും ശരീരധാരണയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു, അതിനാൽ വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ടാകുന്നു.
പുനര്ഭവകരീ ദുഃഖാത്കര്മണാ ജായതേ തൃഷാ
ദു:ഖത്തിൽ നിന്ന് തൃഷ്ണ ജനിക്കുന്നു; അതാണ് കർമ്മത്തിലൂടെ പുനർജന്മത്തിന് കാരണമാകുന്നത്.
തൈലവീഡകവജ്ജീവസ്തത്രൈവ പരിവര്ത്തതേ
വിളക്കിലെ എണ്ണയുടെ ഒഴുക്കുപോലെ ആത്മാവ് അവിടെയേ തന്നെ ചുറ്റിക്കറങ്ങുന്നു.
തം ശത്രുമവധാര്യൈകം ജ്ഞാനേ യത്നം സമാചരേത്
ആ ശത്രുവിനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് ജ്ഞാനത്തിൽ പരിശ്രമിക്കേണ്ടതാണ്.
വൈരാഗ്യാച്ഛുധ്യതേ ചാപി ശുദ്ധഃ സത്ത്വേന മുച്യതേ
വൈരാഗ്യം കൊണ്ടു മനസ്സ് ശുദ്ധമാവുന്നു; ശുദ്ധനായാൽ സത്ത്വഗുണം കൊണ്ടു മോക്ഷം ലഭിക്കും.
അഭിഷ്വങ്ഗായ യോഗഃ സ്യാദ്വിഷയേഷ്വവശാത്മനഃ
ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ നിയന്ത്രണമില്ലാത്തവർക്കു ആസക്തി ഉണ്ടാകുന്നു; ആസക്തിക്കാണ് യോഗം ആവശ്യം.
ദുഃഖലാഭേ ന താപശ്ച സുഖാനുസ്മരണം തഥാ
ദു:ഖം വന്നാൽ മനസ്സിൽ കഷ്ടം ഉണ്ടാകില്ല; സുഖം ഓർക്കലുമില്ല.
ബ്രഹ്മാദൌ സ്ഥാവരാന്തേ വൈ സംസാരേഹ്യാദിഭൌതികേ
ബ്രഹ്മാവിൽ നിന്ന് അചഞ്ചല ജീവികളിലേക്കു വരെ, ഈ ഭൂതലോകത്തിൽ പുനർജന്മം നിലനിൽക്കുന്നു.
യസ്യ ചാര്ഷേ ന പ്രമാണം ശിഷ്ടാചാരം തഥൈവ ച
ആർക്കും ശാസ്ത്രാധികാരവും നല്ലവരുടെ ആചാരവും ഇല്ലെങ്കിൽ,