നിവര്ത്തന്തേ തദാ തസ്മിന്സ്ഥിതരാഗാഃ സ്വയംഭുവഃ
അപ്പോള് സ്വയംഭുവില് രാഗം നിലനില്ക്കുന്നവര് അവിടെ നിന്നു പിന്വാങ്ങുന്നു.
വിനിവൃത്തേസ്തദാ തേഷാം സ്ഥിതേരാത്മനിവാസിനാമ്
ആ സമയത്ത്, ആത്മാവില് വസിക്കുന്നവര്ക്ക് പിന്വലിക്കല് സംഭവിക്കുന്നു.
ഉത്പദ്യതേ ഽഥ വൈരാഗ്യമാത്മവാദ പ്രണാശനമ്
അതിനുശേഷം വൈരാഗ്യം ഉദിക്കുന്നു, ആത്മവാദം നശിക്കുന്നു.
പൃഥഗ്ജ്ഞാനേന ക്ഷേത്രജ്ഞാസ്തതസ്തേ ബ്രഹ്മലൌകികാഃ
വ്യത്യസ്തമായ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ, ആ ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാര് ബ്രഹ്മനോടു സമാനരാവുന്നു.
സ്വാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠന്തേ പ്രശാന്താദര്ശനാത്മകാഃ
അവര് തങ്ങളുടെ സ്വന്തം ആത്മാവില് തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു, ശാന്തരും ദര്ശനസ്വഭാവമുള്ളവരുമാണ്.
തത്രൈവ പരിനിര്വാണാഃ സ്മൃതാനാഗാമിനസ്തു തേ
അവിടെ തന്നെയാണ്, അവര് പരിനിര്വാണം പ്രാപിച്ചവരായി കരുതപ്പെടുന്നു; അവര് വീണ്ടും ജനിക്കില്ല.
ഇത്യേവം പ്രാകൃതഃ പ്രോക്തഃ പ്രതിസര്ഗഃ സ്വയംഭുവാ
ഇങ്ങനെ സ്വയംഭുവായവന്റെ പ്രകൃതിയില് നിന്നുള്ള പ്രതിസര്ഗം വിശദീകരിച്ചു.
സ വ്രജേച്ഛിവസാലോക്യം ഭക്തിമാന്വിഗതജ്വരഃ
ഭക്തിയോടെ ദുഃഖരഹിതനായി അവന് ശിവലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
ആഭൂതസംപ്ലവസ്ഥായീ അപ്രതീഘാതലക്ഷണഃ
അവൻ സകലവും ലയിച്ചിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ, യാതൊരു തടസ്സവും ഇല്ലാത്തതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
മദ്യപോ മദ്യപൈഃ സാര്ദ്ധം ഭൂതസംഘൈശ്ച മോദതേ
മദ്യപാനത്തിൽ മുഴുകി, മറ്റുള്ള മദ്യപാനികളോടും ഭൂതഗണങ്ങളോടും കൂടെ സന്തോഷിക്കുന്നു.
ഇതി ഹോവാച ഭഗവാന്വായുര്വാക്യമിദവരമ്
ഇങ്ങനെ മഹതായ വായു ഭഗവാൻ ഈ ഉത്തമമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ബ്രഹ്മണഃ സ്ഥിതികാലേ തു ക്ഷീണേ തസ്മിംസ്തദാ പ്രഭോഃ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിലനില്പിന്റെ കാലം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, അന്നേ സമയം, പ്രഭുവേ—
അവ്യക്തം ഗ്രസതേ വ്യക്തം പ്രത്യാഹാരേ ച കൃത്സ്നശഃ
അവ്യക്തം, വ്യക്തമായതെല്ലാം പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നു, ലോകം പിന്വലിക്കപ്പെടുമ്പോൾ.
ഉപസ്ഥിതേ മഹാഘോരേ ഹ്യപ്രത്യക്ഷേ തു കസ്യചിത്
ആ മഹത്തായ ഭയങ്കരമായ സമയം എത്തുമ്പോൾ, ആരും കാണാതെ—
അന്തേ കലിയുഗേ തസ്മിന്ക്ഷീണേ സംഹാര ഉച്യതേ
കലിയുഗം അവസാനിച്ച് തീർന്നപ്പോൾ, അതാണ് സംഹാരം എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
പ്രത്യാഹാരേ തദാ തസ്മിന്ഭൂതതന്മാത്രസംക്ഷയേ
അപ്പോൾ, ആ പിന്വലിക്കൽ സമയത്ത്, ഭൂതങ്ങളും അവയുടെ സൂക്ഷ്മരൂപങ്ങളും നശിക്കുന്നു.
സ്വഭാവകാരിതേ തസ്മിന്പ്രവൃത്തേ പ്രതിസംചരേ
സ്വഭാവം കൊണ്ടു സംഭവിക്കുന്ന ആ തിരിച്ചുപോകൽ ആരംഭിച്ചപ്പോൾ—
ആത്തഗന്ധാ തതോ ഭൂമിഃ പ്രലയത്വായ കല്പതേ
അപ്പോൾ ഭൂമി ഗന്ധം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ലയത്തിനായി തയ്യാറാകുന്നു.
ആപസ്തദാ പ്രവിഷ്ടാസ്തു വേഗവത്യോ മഹാസ്വനാഃ
അപ്പോൾ വെള്ളങ്ങൾ വേഗത്തിൽ വലിയ ശബ്ദത്തോടെ അകത്തേക്ക് കടക്കുന്നു.
അപാമപി ഗണോ യസ്തു ജ്യോതിഃഷ്വാലീയതേ രസഃ
വെള്ളത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം, അതിന്റെ സാരം അഗ്നിയിലേക്ക് ചേർക്കപ്പെടുന്നു.
തീവ്രതേജോഹൃതരസാജ്യോതിഷ്ട്വം പ്രാപ്നുവന്ത്യുത
തീവ്രമായ അഗ്നിയിൽ സാരം നഷ്ടപ്പെട്ട്, അവ അഗ്നിരൂപം പ്രാപിക്കുന്നു.
അഥാഗ്നിഃ സര്വതോ വ്യാപ്ത ആദത്തേ തജ്ജലം തദാ
പിന്നീട് അഗ്നി എല്ലാടും വ്യാപിച്ച് ആ വെള്ളം മുഴുവൻ ഗ്രസിക്കുന്നു.
അര്ചിര്ഭിഃ സംതതേ തസ്മിംസ്തര്യഗൂര്ധ്വമധസ്തതഃ
അഗ്നിയുടെ ജ്വാലകൾ അങ്ങോട്ടും ഇങ്ങോട്ടും, മുകളിൽ താഴെ എല്ലായിടത്തും വ്യാപിക്കുന്നു.
പ്രലീയതേ തദാ തസ്മിന്ദീപാര്ചിരിവ മാരുതേ
അപ്പോൾ അതു അഗ്നിയിൽ ലയിക്കുന്നു, ദീപശിഖ കാറ്റിൽ ലയിക്കുന്നതുപോലെ.
ഉപശാമ്യതി തേജോ ഹിവായുരാധൂയതേ മഹാന്
അപ്പോൾ അഗ്നി ശമിച്ചു, മഹാവായു അതിനെ എടുത്തു കൊണ്ടുപോകുന്നു.
തതസ്തു മൂലമാസാദ്യ വായുഃ സംബന്ധമാത്മനഃ
പിന്നീട് വायु അതിന്റെ മൂലത്തിലേക്ക് എത്തി, സ്വരൂപത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.
വായോരപി ഗുണം സ്പര്ശമാകാശം ഗ്രസതേ ച തത്
വായുവിന്റെ ഗുണമായ സ്പർശം ആകാശം ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
അരൂപമരസസ്പര്ശമഗന്ധം ന ച മൂര്തിമത്
ആകാശത്തിന് രൂപമോ രുചിയോ സ്പർശമോ ഗന്ധമോ ഇല്ല; അതിന് കാണാവുന്ന രൂപം ഒന്നുമില്ല.
തസ്മിംല്ലീനേ തദാ ശിഷ്ടമാകാശം ശബ്ദലക്ഷണമ്
അത് ലയിച്ചപ്പോൾ ശേഷിക്കുന്നത് ശബ്ദം എന്ന ലക്ഷണമുള്ള ആകാശം മാത്രമാണ്.
തത്ര ശബ്ദം ഗുമം തസ്യ ഭൂതദിര്ഗ്രസതേ പുനഃ
അവിടെ ശബ്ദം എന്ന ഗുണവും ഭൂതാദി വീണ്ടും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.