ഭൂതാദിം ഗ്രസതേ ചാപി മഹാന്വൈ ബുദ്ധിലക്ഷമഃ
ബുദ്ധിയാൽ അടയാളപ്പെടുത്തപ്പെടുന്നത്, അതു പോലും ഭൂതാദികളെയും ഗ്രസിക്കുന്നു.
ഏതൌ സംഹാരവിസ്താരൌ ബ്രഹ്മാ വ്യക്തൌ തതഃ പുനഃ
ഇവ രണ്ടും—ലയവും വ്യാപ്തിയും—ബ്രഹ്മാവേ, വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുന്നു, പിന്നെയും വീണ്ടും.
സംസിദ്ധകാര്യകരണാഃ സംസിദ്ധാ ജ്ഞാനിനസ്തു യേ
തങ്ങളുടെ കര്മങ്ങളും ഉപകരണങ്ങളും പൂര്ത്തിയാക്കിയവരും, ജ്ഞാനത്തില് പാരംഗതരായവരും,
പ്രത്യാഹാരേ ഽധിയുജ്യന്തേ ക്ഷേത്രജ്ഞാഃ കരണൈഃ പുനഃ
പ്രത്യാഹാരത്തിന്റെ സമയത്ത്, ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാര് വീണ്ടും ഉപകരണങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെടുന്നു.
സാധര്മ്യവൈധര്മ്യകൃതഃ സംയോഗോ നാദിമാസ്തയോഃ
സാദൃശ്യവും വൈരൂപ്യവും മൂലമുണ്ടാകുന്ന ഈ രണ്ടിന്റെയും ബന്ധം ആദിമില്ലാത്തതാണ്.
ബ്രഹ്മവിച്ചൈവ വിജ്ഞേയഃ ക്ഷേത്രജ്ഞാനാത്പൃഥക്
ബ്രഹ്മത്തെ അറിയുന്നവന് ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാരില് നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായി മനസ്സിലാക്കപ്പെടണം.
ബ്രഹ്മാ ത്വവിഷയോ ജ്ഞേയോ വിഷയഃ ക്ഷേത്രമുച്യതേ
ബ്രഹ്മം അറിയപ്പെടേണ്ടത് അവിഷയം എന്നാണു; വിഷയം ക്ഷേത്രം എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.
ബഹുത്വാച്ച ശരീരാണാം ശരീരീ ബഹുധാ സ്മൃതഃ
ശരീരങ്ങളുടെ അനേകത്വം കാരണം, ശരീരിയ് അനേകരൂപിയെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
യസ്മാത്പ്രതിശരീരം ഹി സുഖദുഃഖോ പലബ്ധിതാ
പ്രതി ശരീരത്തിലും സുഖദുഃഖങ്ങളുടെ അനുഭവം അവിടെ തന്നെ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
യദാ പ്രവര്ത്തതേ ചൈഷാം ഭേദാനാം ചൈവ സംയമഃ
ഇവരില് വ്യത്യാസങ്ങളുടെ നിയന്ത്രണം ഉദയിക്കുമ്പോള്,
നിവര്ത്തന്തേ തദാ തസ്മിന്സ്ഥിതരാഗാഃ സ്വയംഭുവഃ
അപ്പോള് സ്വയംഭുവില് രാഗം നിലനില്ക്കുന്നവര് അവിടെ നിന്നു പിന്വാങ്ങുന്നു.
വിനിവൃത്തേസ്തദാ തേഷാം സ്ഥിതേരാത്മനിവാസിനാമ്
ആ സമയത്ത്, ആത്മാവില് വസിക്കുന്നവര്ക്ക് പിന്വലിക്കല് സംഭവിക്കുന്നു.
ഉത്പദ്യതേ ഽഥ വൈരാഗ്യമാത്മവാദ പ്രണാശനമ്
അതിനുശേഷം വൈരാഗ്യം ഉദിക്കുന്നു, ആത്മവാദം നശിക്കുന്നു.
പൃഥഗ്ജ്ഞാനേന ക്ഷേത്രജ്ഞാസ്തതസ്തേ ബ്രഹ്മലൌകികാഃ
വ്യത്യസ്തമായ ജ്ഞാനത്തിലൂടെ, ആ ക്ഷേത്രജ്ഞന്മാര് ബ്രഹ്മനോടു സമാനരാവുന്നു.
സ്വാത്മന്യേവാവതിഷ്ഠന്തേ പ്രശാന്താദര്ശനാത്മകാഃ
അവര് തങ്ങളുടെ സ്വന്തം ആത്മാവില് തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു, ശാന്തരും ദര്ശനസ്വഭാവമുള്ളവരുമാണ്.
തത്രൈവ പരിനിര്വാണാഃ സ്മൃതാനാഗാമിനസ്തു തേ
അവിടെ തന്നെയാണ്, അവര് പരിനിര്വാണം പ്രാപിച്ചവരായി കരുതപ്പെടുന്നു; അവര് വീണ്ടും ജനിക്കില്ല.
ഇത്യേവം പ്രാകൃതഃ പ്രോക്തഃ പ്രതിസര്ഗഃ സ്വയംഭുവാ
ഇങ്ങനെ സ്വയംഭുവായവന്റെ പ്രകൃതിയില് നിന്നുള്ള പ്രതിസര്ഗം വിശദീകരിച്ചു.
സ വ്രജേച്ഛിവസാലോക്യം ഭക്തിമാന്വിഗതജ്വരഃ
ഭക്തിയോടെ ദുഃഖരഹിതനായി അവന് ശിവലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
ആഭൂതസംപ്ലവസ്ഥായീ അപ്രതീഘാതലക്ഷണഃ
അവൻ സകലവും ലയിച്ചിരിക്കുന്ന അവസ്ഥയിൽ, യാതൊരു തടസ്സവും ഇല്ലാത്തതുപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു.
മദ്യപോ മദ്യപൈഃ സാര്ദ്ധം ഭൂതസംഘൈശ്ച മോദതേ
മദ്യപാനത്തിൽ മുഴുകി, മറ്റുള്ള മദ്യപാനികളോടും ഭൂതഗണങ്ങളോടും കൂടെ സന്തോഷിക്കുന്നു.
ഇതി ഹോവാച ഭഗവാന്വായുര്വാക്യമിദവരമ്
ഇങ്ങനെ മഹതായ വായു ഭഗവാൻ ഈ ഉത്തമമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ബ്രഹ്മണഃ സ്ഥിതികാലേ തു ക്ഷീണേ തസ്മിംസ്തദാ പ്രഭോഃ
ബ്രഹ്മാവിന്റെ നിലനില്പിന്റെ കാലം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, അന്നേ സമയം, പ്രഭുവേ—
അവ്യക്തം ഗ്രസതേ വ്യക്തം പ്രത്യാഹാരേ ച കൃത്സ്നശഃ
അവ്യക്തം, വ്യക്തമായതെല്ലാം പൂർണ്ണമായി ഉൾക്കൊള്ളുന്നു, ലോകം പിന്വലിക്കപ്പെടുമ്പോൾ.
ഉപസ്ഥിതേ മഹാഘോരേ ഹ്യപ്രത്യക്ഷേ തു കസ്യചിത്
ആ മഹത്തായ ഭയങ്കരമായ സമയം എത്തുമ്പോൾ, ആരും കാണാതെ—
അന്തേ കലിയുഗേ തസ്മിന്ക്ഷീണേ സംഹാര ഉച്യതേ
കലിയുഗം അവസാനിച്ച് തീർന്നപ്പോൾ, അതാണ് സംഹാരം എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
പ്രത്യാഹാരേ തദാ തസ്മിന്ഭൂതതന്മാത്രസംക്ഷയേ
അപ്പോൾ, ആ പിന്വലിക്കൽ സമയത്ത്, ഭൂതങ്ങളും അവയുടെ സൂക്ഷ്മരൂപങ്ങളും നശിക്കുന്നു.
സ്വഭാവകാരിതേ തസ്മിന്പ്രവൃത്തേ പ്രതിസംചരേ
സ്വഭാവം കൊണ്ടു സംഭവിക്കുന്ന ആ തിരിച്ചുപോകൽ ആരംഭിച്ചപ്പോൾ—
ആത്തഗന്ധാ തതോ ഭൂമിഃ പ്രലയത്വായ കല്പതേ
അപ്പോൾ ഭൂമി ഗന്ധം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ലയത്തിനായി തയ്യാറാകുന്നു.
ആപസ്തദാ പ്രവിഷ്ടാസ്തു വേഗവത്യോ മഹാസ്വനാഃ
അപ്പോൾ വെള്ളങ്ങൾ വേഗത്തിൽ വലിയ ശബ്ദത്തോടെ അകത്തേക്ക് കടക്കുന്നു.
അപാമപി ഗണോ യസ്തു ജ്യോതിഃഷ്വാലീയതേ രസഃ
വെള്ളത്തിന്റെ ഒരു ഭാഗം, അതിന്റെ സാരം അഗ്നിയിലേക്ക് ചേർക്കപ്പെടുന്നു.