‘രക്ഷ’ എന്നത് സംരക്ഷണത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പേരാണ്, അതുപോലെ ‘യക്ഷ’ എന്നത് നാശം വരുത്തുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ യക്ഷന്മാർ, തളർന്നുപോയിട്ടും വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയിർത്തെഴുന്നേറ്റു, മഹാബാഹുവേ. അവരുടെ ബാലിഷ്ഠ സ്വഭാവം കാരണം അവരെ ‘വ്യാല’ എന്ന് വിളിക്കുന്നു; അവയുടെ താഴ്ന്ന സ്ഥിതി കാരണം അവരെ ‘അഹി’കൾ (പാമ്പുകൾ) എന്നും പറയുന്നു. ഭൂമിയിൽ ഇവരുടെ ലയനം സൂര്യനും ചന്ദ്രനും മൂലം മേഘങ്ങൾ അകന്നുപോകുന്നതുപോലെ ആണ്. വിഷമുള്ള സ്വഭാവമുള്ള ഒരാൾ എല്ലാ ഒരുമിച്ച് ജനിച്ച പാമ്പുകളിലേക്കും പ്രവേശിച്ചു. ആ ഭയാനകമായ, മഞ്ഞ നിറമുള്ള ജീവികൾ മാംസം ആഹാരമാക്കി ജീവിക്കുന്നു. അവൻ പാടുമ്പോൾ, അവനിൽ നിന്നു ഗന്ധർവന്മാർ, അവന്റെ പുത്രന്മാർ, ജനിച്ചു. അവൻ പാനം ചെയ്യുമ്പോൾ ആ ഗന്ധർവന്മാർ വാക്കായി ജനിച്ചു; അതുകൊണ്ടാണ് അവർ ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നത്. അവന്റെ ആഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് അവൻ ഛന്ദസ്സുകളും പക്ഷികളും സൃഷ്ടിച്ചു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ വായിൽ നിന്ന് ശക്തിയും, നെഞ്ചിൽ നിന്ന് അവീസുകളെയും സൃഷ്ടിച്ചു. അവന്റെ കാലുകളിൽ നിന്ന് കുതിരകൾ, ആനകൾ, കഴുതകൾ, കാട്ടുപോത്തുകൾ, മാൻ എന്നിവയും ജനിച്ചു. അവന്റെ മുടിയിൽ നിന്ന് ഔഷധങ്ങൾ, ഫലഭരിതമായതും കിഴങ്ങ് ഉള്ളതുമായ ചെടികൾ ജനിച്ചു. ഈ കല്പത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ, ത്രേതായുഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ, ഈ ഏഴു ജീവികൾ ഗൃഹപശുക്കളായും മറ്റൊരു ഏഴ് കാട്ടുപശുക്കളായും കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. ആറാമത്തേത് ജലജീവികൾ, ഏഴാമത്തേത് സർപ്പങ്ങൾ. കാട്ടുപശുക്കളിൽ കുരങ്ങൻ ഏഴാമത്തേത്; ഇവയാണ് കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ. അവന്റെ വായിൽ നിന്ന് ആദ്യം അഗ്നിഷ്ടോമ യാഗം സൃഷ്ടിച്ചു. ദക്ഷിണവായിൽ നിന്ന് ബൃഹത്സാമൻ, സംസാരവും ജനിച്ചു. പടിഞ്ഞാറൻ വായിൽ നിന്ന് വൈരൂപ്യവും അതിരാത്രം യാഗവും സൃഷ്ടിച്ചു. നാലാമത്തെ വായിൽ നിന്ന് അനുഷ്ടുപ്പും സവൈരാജയും ജനിച്ചു. ഇതെല്ലാം സൃഷ്ടിച്ചശേഷം, പർജന്യ എന്ന പ്രതിഷ്ഠിതനായ ഭാഗ്യവാൻ ഭഗവാൻ, തന്റെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്ന് വിവിധ രൂപങ്ങളിലുള്ള ഉന്നതവും താഴ്ന്നതുമായ ജീവികളെ ജനിപ്പിച്ചു. ആദ്യം ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, പിതൃകൾ, മനുഷ്യർ എന്നിങ്ങനെ നാലു വിഭാഗം ജീവികളെ അവൻ സൃഷ്ടിച്ചു. പിന്നെ യക്ഷന്മാർ, പിശാചുകൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസുകൾ എന്നിവരെയും സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻ നശിക്കാത്തതും നശിക്കുന്നതുമായ, ചലനശീലമുള്ളതും അചലമായതുമായ ഇരുവിധ ജീവികളും സൃഷ്ടിച്ചു. ഇവയെ വീണ്ടും വീണ്ടും സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ അവയവം തിരിച്ചെത്തുന്നു. അവയ്ക്ക് യഥാസമയം യഥാസ്വഭാവം ലഭിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് അവയ്ക്ക് അതിൽ സന്തോഷം. സ്രഷ്ടാവായ ഭഗവാൻ ജീവികളുടെ കര്മങ്ങൾ നിർണ്ണയിച്ചു. ചില ജ്ഞാനികൾ അതിനെ ദൈവികം എന്ന് വിളിക്കുന്നു; ജീവികളെ ധ്യാനിക്കുന്നവർ അതിനെ സ്വഭാവം എന്ന് പറയുന്നു. എന്നാൽ അതിന് അപ്പുറം വേറൊരു സത്തയുണ്ടെന്നു അവർ അറിഞ്ഞിട്ടില്ല. ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരതയുള്ളവരും സമദർശികളുമായവർ ഓരോരുത്തരുടെയും കര്മപരിധിയെ മാത്രം പറയുന്നു. ആദിയിൽ മഹാഭഗവാൻ വേദവാക്യങ്ങളിൽ നിന്നാണ് സൃഷ്ടി നടത്തിയത്. രാത്രി അവസാനിക്കുമ്പോൾ, അജജന്മാവായ അവൻ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടവർക്കു വീണ്ടും കര്മങ്ങൾ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. അതിനുശേഷം, തന്റെ മനസ്സിൽ നിന്ന് ഭഗവാൻ അഞ്ചു സ്രഷ്ടാക്കളെ സൃഷ്ടിച്ചു. രുദ്രൻ, ക്ഷയിച്ചുപോയാൽ, ഔഷധങ്ങളെ വീണ്ടും വീണ്ടും പുനരുദ്ധരിക്കുന്നു. മൂന്നു കപാലങ്ങൾ മാത്രം ഉള്ള ത്രയംബകൻ, നശിച്ചുപോയ ഔഷധങ്ങളെ പുനരുദ്ധരിക്കുന്നു. ഇവയാണ് ഗായത്രി, ത്രിഷ്ടുപ്, ജഗതീ എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്ന ഛന്ദസ്സുകൾ. ഈ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ഏകതയിൽ ഐക്യമായും തന്റെ ശക്തിയാൽ കൂടി, ത്രയംബകൻ യാഗപിഷ്ടമാണ്; അതുകൊണ്ടാണ് അവൻ ഇവിടെ ത്രയംബകൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നത്. രൂപം ആകൃതിയാണ്, സൗന്ദര്യം സുരുചി, പ്രകാശം രുചി; വിശ്വാസം ഉദ്ബോധിപ്പിക്കുന്നവനാണ് അവൻ.