നൈമിഷാരണ്യത്തിലെ മഹർഷികൾ പരമകാരുണ്യത്തോടെ സമ്പന്നരായിരുന്നു. അന്നത്തെ കാലത്ത്, അവർ രാജാവിനെ അതിഥിയായി യുക്തമായ ആദരവോടെ സ്വീകരിച്ചു, സ്നേഹപൂർവ്വകമായി പരിചരിച്ചു. രാജാവ് യാത്രതിരിച്ചപ്പോൾ മറ്റു രാജാക്കന്മാരും ഋഷികളും അവിടെ നിന്ന് പിന്മാറി. അതിനുശേഷം, മഹർഷികൾ വീണ്ടും യജ്ഞത്തിനായി ഒരു മഹാസഭ സംഘടിപ്പിച്ചു. അപ്പോഴാണ്, നൈമിശാരണ്യത്തിലെ മഹർഷികൾ ദ്വാദശവത്സരയജ്ഞം നടത്തുകയായിരുന്നു. യദുവിന്റെ പുത്രനായ ത്വരണ്യനെയും പത്തായിരം പേരെയും അവിടുത്തെ മഹർഷികൾ ജനിപ്പിച്ചു. അവിടുത്തെ വിഷയങ്ങളുടെ ക്രമവും പുരാണങ്ങളുടെ സംക്ഷിപ്തസാരവും ഇവിടെ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാവിഷയത്തിന്റെ സാരാംശം ലഘുവായി വ്യക്തമാക്കിയിരിക്കുന്നു. ആദ്യഭാഗം യുക്തമായി, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ച് പഠിക്കുന്നവനും, നാലു വേദങ്ങളും അവയുടെ ഉപവേദങ്ങളും ഉപനിഷത്തുകളും അറിയുന്ന ദ്വിജനും, വേദം ഭയപ്പെടുന്നു—‘ഇവൻ എന്നെ തകർക്കും’ എന്ന് വിചാരിച്ച്. ഈ ഭാഗം പ്രാപിച്ചാൽ, ഒരാള് ഭ്രാന്തിലാകാതെ, ഇഷ്ടമായ മാര്ഗം പ്രാപിക്കും. അതിന്റെ വ്യുത്പത്തിയറിയുന്നവന് എല്ലാ പാപങ്ങളിലും നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും. പ്രളയസമയത്തും അതു വഴികാട്ടുന്നു; സംഹാരകാലത്തും തിരിച്ചുവരവ് ഇല്ല. അപ്പോൾ, അത്ഭുതകരമായ കര്മങ്ങൾ ചെയ്തവരുടെ യജ്ഞം എവിടെയാണ് നടന്നത്? അവിടെ ജ്ഞാനി പുരാണം എങ്ങനെ വിവരിച്ചു? ഇങ്ങനെ മഹർഷികൾ ചോദിച്ചപ്പോൾ, സൂതൻ മംഗളകരമായ വാക്കുകളിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു. ആ യജ്ഞം എത്ര കാലം നീണ്ടു, എങ്ങിനെയാണ് നടന്നത്—അവരുടെ ആ യജ്ഞം അതീവ പുണ്യമുള്ളതായിരുന്നു, ആയിരം വർഷം നീണ്ടു. അവിടെ ഇഡാ ഭാര്യയായി, ജ്ഞാനിയായ ശാമിത്രനും അവിടെയുണ്ടായിരുന്നു. ദേവന്മാർ ആയിരം വർഷം അവിടെയിരുന്ന് പാനം ചെയ്തു. അതിനാൽ തന്നെ നൈമിഷം മഹർഷികൾക്ക് പ്രസിദ്ധിയും ആദരവും ലഭിച്ചു. അവിടെ രോഹിണി ഒരു മകളെ പ്രസവിച്ചു; ഗോമതി ഒരു നിമിഷത്തിൽ അവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി. റുന്ധതിയുടെ മകളിൽ നിന്നു അതിവിശിഷ്ടമായ ഒരു പുത്രൻ ജനിച്ചു. അവിടെയാണ് വിശ്വാമിത്രനും വസിഷ്ഠനും തമ്മിൽ വൈരം ഉദിച്ചു. വസിഷ്ഠൻ തോറ്റു; കാരണം അവന്റെ ജ്ഞാനം തടയപ്പെട്ടു. നൈമിഷം അവിടെ ജനിച്ചതിനാൽ അവിടുത്തെ ജനങ്ങളെ നൈമിഷ്യർ എന്നു വിളിക്കുന്നു. ശക്തനായ പുരൂരവസ് ഭൂമിയിൽ ആധിപത്യം നടത്തിയപ്പോൾ, ധനത്തിന്റെ സമൃദ്ധി അദ്ദേഹത്തെ ഒരിക്കലും സന്തോഷിപ്പിച്ചില്ല; അത്രെകയും അദ്ദേഹം ലോഭിയനല്ലായിരുന്നു എന്ന് ഞങ്ങൾ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹം ഉർവശിയോടൊപ്പം ആ യജ്ഞം നിർവഹിച്ചു. ഗംഗയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആഗ്നേയതേജസ്സുള്ള ശിശു, പിന്നെ മഹാത്മാക്കൾക്കായി സ്വർണത്താൽ നിർമിച്ച യാഗവേദി നിർമ്മിച്ചു. അദ്ദേഹം അപ്പുറത്ത് അതുല്യപ്രഭയുള്ളവരുടെ യജ്ഞത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. ആ അത്ഭുതകരമായ സ്വർണ്ണയാഗവേദി കണ്ടപ്പോൾ, നൈമിഷ്യർ രാജാവിനോടു അതിവൈരാഗ്യം പ്രകടിപ്പിച്ചു. ദേവന്മാരാൽ പ്രേരിതരായ തപസ്സികൾ രാജാവിനെ എതിർത്തു. തുടർന്ന് രാജാവും ഉർവശിയുടെ വംശജരുമായി ഭൂമിയിൽ ഒരു യുദ്ധം നടത്തി. ആ ധാർമ്മികനായ രാജാവ് അവരോടൊപ്പം സ്നാനത്തിൽ പങ്കെടുത്തപ്പോൾ, അദ്ദേഹം ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചു നിന്നു. പിന്നീട് ബ്രഹ്മജ്ഞാനികൾ രാജാവിനെ ശമിപ്പിച്ചു, യുക്തമായ രീതിയിൽ പ്രവർത്തിച്ചു. അവരുടെ യജ്ഞസഭയിൽ മഹാത്മാക്കൾ ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ നിലകൊണ്ടു.