ഭാരതവർഷം എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന അതിമഹത്തായ ഭൂഭാഗം, ഭാരതജനങ്ങൾ വസിക്കുന്ന ദേശമാണ്. 'ഭാരത' എന്ന പദത്തിന്റെ വ്യുത്പത്തി കാരണം ആ ദേശം ഭാരതം എന്ന പേരിൽ പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൂമിയിലെ മറ്റ് ഏതെങ്കിലും സ്ഥലങ്ങളിൽ മനുഷ്യർക്കായി കര്മം നിർദ്ദേശിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല; ഭാരതത്തിൽ മാത്രമാണ് അത്. സമുദ്രം കൊണ്ട് വേർതിരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന മറ്റു ദ്വീപുകൾ പരസ്പരം പ്രവേശിക്കാൻ കഴിയാത്തവയാണ്. നാഗദ്വീപം, സൗമ്യ, ഗാന്ധർവ, വാരുണ എന്നിവയാണ് അവയുടെ പേരുകൾ. ഈ ദ്വീപ് ദക്ഷിണത്തിൽ നിന്ന് വടക്കോട്ട് ആയിരം യോജന ദൈർഘ്യമുള്ളതും കിഴക്കിൽ നിന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ട് ഒൻപതിനായിരം യോജന വീതിയുള്ളതുമാണ്. കിഴക്കേ അറ്റത്ത് കിരാതന്മാരും പടിഞ്ഞാറേ അറ്റത്ത് യവനന്മാരുമാണ് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്. ഇവർ ആരാധന, യുദ്ധം, വ്യാപാരം എന്നിവയിൽ ലഗ്നരായി, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ കര്മത്തിൽ സ്ഥിരതയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു. ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം എന്നിവയുമായി ചേർന്ന് ഓരോ വർണ്ണവും തങ്ങളുടെ കര്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നു. ഇവിടെ മനുഷ്യർ സ്വർഗത്തിനും മുക്തിക്കും വേണ്ടി കര്മങ്ങൾ ചെയ്യുന്നു. ഈ മുഴുവൻ ദേശം ജയിക്കുന്നവനെ ചക്രവർത്തി എന്ന് വിളിക്കുന്നു; സ്വന്തം രാജ്യത്തെ ഭരിക്കുന്നവൻ സ്വാമി എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; ഇതിന്റെ വിശദീകരണം പിന്നീട് നൽകാം. മഹേന്ദ്ര, മലയം, സഹ്യ, ശുക്തിമാൻ, ഋക്ഷ എന്നീ പർവതങ്ങൾ ഇവിടെയുണ്ട്. ഇവിടെയും സമീപത്തും ആയിരക്കണക്കിന് മറ്റുപർവതങ്ങളും ഉണ്ട്. സന്ധര, വൈഹാര, ദുര്ദുര എന്നിവയാണ് പ്രധാനപ്പെട്ട പർവതങ്ങൾ. വാതന്ധമ, നാഗഗിരി, പാണ്ഡുരപർവതം, പുഷ്പഗിരി, ഉജ്ജയന്ത, രൈവതക എന്നിവയും ഇവിടെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ഇവയിലേതെങ്കിലും അറിയപ്പെടാത്തവ ചെറുതും ജീവജാലങ്ങൾ കുറവുള്ളതുമാണ്. ഈ പർവതങ്ങളിൽ നിന്നാണ് ഗംഗ, സിന്ധു, സർസ്വതി എന്നീ നദികൾ ഒഴുകുന്നത്. ഇറാവതി, വിതസ്ത, വിപാശ, ദേവിക, കുഹു, കൗശകി, ത്രിദിവ, നിഷ്ഠീവി, ഗെടകി, വേദ, സ്മൃതി, വേദവതി, വൃത്രഘ്നി, സിന്ധു, റെവ, പാശ, ചർമൺവതി, നൂപ, വിദിശ, വെട്രവതി, ഷോണമ, മഹാനദ, നർമദ, സുരസ, ക്രിയ, തമസ, പിപ്പല, ശ്യേന, കരമോദ, പിശാചിക, സനേരു, ശുക്തിമതി, മങ്കുടി, ത്രിദിവ, ക്രതു, താപി, പയോഷ്ണി, നിര്വിന്ദ്യ, ശ്രിപ, നിഷധ, തോയ, മഹാഗൗരി, ദുര്ഗ, വണ്ണശില, ഗോദാവരി, ഭീമരതി, കൃഷ്ണവേന, ബഞ്ജുല തുടങ്ങിയ നദികൾ ഈ ദേശത്ത് ഒഴുകുന്നു. സഹ്യപർവതത്തിന്റെ അടിവരയിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്ന ദക്ഷിണഭാഗത്തേക്കൊഴുകുന്ന നദികളും, മലയം പർവതത്തിൽ നിന്ന് ഉദ്ഭവിക്കുന്ന തണുത്ത ശുദ്ധജലമുള്ള മഹാനദികളും ഇവിടെയുണ്ട്. ലംഗുലിനി, വംശധാര, മഹേന്ദ്രപർവതത്തിന്റെ പുത്രികൾ, കൃപ, പാലാശിനി എന്നിവയും ശുക്തിമതിയിൽ നിന്ന് ഉത്ഭവിക്കുന്നവയാണ്. ഈ എല്ലാ നദികളും ലോകത്തിന്റെ മാതാക്കളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു; അവ ലോകത്തിലെ പാപങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുന്നവയാണ്. ഈ ദേശത്ത് കുരുക്കൾ, പാഞ്ചാലർ, ശാൽവർ, മദ്രേയർ, ജംഗളർ, മത്സ്യർ, കുശലർ, സൗശലർ, കുന്തലർ, കാശി-കോശലർ എന്നിവിടങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു. ഇവയാണ് മദ്ധ്യദേശത്തിന്റെ പ്രധാന ജനവിഭാഗങ്ങൾ. ഭൂമിയിലെ മറ്റേതു പ്രദേശത്തേക്കാളും ഈ പ്രദേശം മനോഹരവുമാണ്. രാമനു പ്രിയമായ, ദിവ്യവൃക്ഷങ്ങളും ഔഷധികളും നിറഞ്ഞ സ്വർഗ്യമായ ഈ ദേശം പുണ്യപ്രദമായതാണ്.