ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಮೂರ್ಛನಾಃ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪಕ್ಷೋಕಾ ಮೂರ್ಛನಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ
ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮೂರ್ಚ್ಛನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವುಗಳ ರೆಕ್ಕೆಗಳ ಮೂರ್ಚ್ಛನೆಗಳು ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ನಾನಾಸಾಧಾರಮಶ್ಚೈವವಡವಾತ್ರಿವಿದಸ್ತಥಾ
ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಆಧಾರಗಳಿವೆ, ಜೊತೆಗೆ ವಡವಾ ಮತ್ತು ತ್ರಿವಿದ ಕೂಡ ಇವೆ.
ಇತಿ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡೇ ಮಹಾಪುರಾಣೇ ವಾಯುಪ್ರೋಕ್ತೇ ಮಧ್ಯಮಾಭಾಗೇ ತೃತೀಯ ಉಪೋದ್ಧಾತಪಾದೇ ಗಾನ್ಧರ್ವಮೂರ್ಛನಾಲಕ್ಷಣವರ್ಣನಂ ನಾಮೈಕಷಷ್ಟಿತಮೋ ಽಧ್ಯಾಯಃ
ಹೀಗಾಗಿ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ವಾಯುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ, ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಮೂರನೇ ಉಪೋದ್ದಾತ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಗಾಂಧರ್ವ ಮೂರ್ಚ್ಛನೆಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳ ವಿವರಣೆಯೆಂಬ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.
ವಿಖ್ಯಾತಾನ್ವೈ ಅಲಙ್ಕಾರಾಂಸ್ತನ್ಮೇ ನಿಗದತಃ ಶ್ರುಣು
ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆಲಂಕಾರಿಕ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಈಗ ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು.
ಸಂಸ್ಥಾ ನಯೋಗೈಶ್ಚ ತಥಾ ಸದಾ ನಾಢ್ಯಾದ್ಯವೇಕ್ಷಯಾ
ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಯಾವಾಗಲೂ ರಚನೆಯ ವಿಧಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನಾಡಿ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆಯಿಂದ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ.
ಪದಾನಿ ಗೀತಕಸ್ಯಾಹುಃ ಪುರಸ್ತಾತ್ಪೃಷ್ಠತೋ ಽಥ ವಾ
ಹಾಡಿನ ಹಂತಗಳನ್ನು ಮುಂದೆ ಅಥವಾ ಹಿಂದೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
ಏತೇಷು ತ್ರಿಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಪ್ರವೃತ್ತೋ ವಿಧಿರುತ್ತಮಃ
ಈ ಮೂರು ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿಧಾನವು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ.
ವಿಕಲ್ಪಮಷ್ಟಧಾ ಚೈವ ದೇವಾಃ ಷೋಡಶಧಾ ವಿದುಃ
ದೇವತೆಗಳು ಆ ವಿಭಿನ್ನತೆ ಎಂಟು ಭಾಗಗಳಾಗಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಹದಿನಾರು ಭಾಗಗಳಾಗಿಯೂ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.
ಆರೋಹಣಂ ಚತುರ್ಥಂ ತು ವರ್ಣಂ ವರ್ಮವಿದೋ ವಿದುಃ
ಸಂಗೀತದ ತಂತ್ರಜ್ಞರು ನಾಲ್ಕನೇ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ವರವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಅವರೋಹಣವರ್ಣಾನಾಮವರೋಹಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್
ಇಳಿಯುವ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು.
ಏತೇಷಾಮೇವ ವರ್ಣಾನಾಮಲಙ್ಕಾರನ್ನಿಬೋಧತ
ಈ ಸ್ವರಗಳ ಅಲಂಕಾರವನ್ನು ಈಗ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳು.
ಪ್ರಮಾದಸ್ಯಾಪ್ರಮಾದಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಮ್
ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಮತ್ತು ತಪ್ಪಿಲ್ಲದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಆವರ್ತ್ತಸ್ಯಾಕ್ರಮೋ ತ್ವಾಕ್ಷೀ ವೇಕಾರ್ಯಾಂ ಪರಿಮಾಣತಃ
ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯ ಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಏಷ ವೈ ಏಷ ಚೈವಸ್ಯಕುತರೇಕಃ ಕುಲಾಧಿಕಃ
ಇದು ಮತ್ತು ಅದು ಒಂದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಂಶವಾಗಿದೆ.
ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚೈವ ಸ್ವರೇ ವೃದ್ಧಿರ್ನಿಷ್ಟಪ್ತೇ ತದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ
ಆ ಸ್ವರದಲ್ಲಿಯೇ, ಅದು ದೃಢವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಜ್ಞನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ.
ಪ್ರಮಾಣಘಸಬಿನ್ದುರ್ನಾ ಜಾಯತೇ ವಿದುರೇ ಪುನಃ
ಪ್ರಮಾಣ ಅಥವಾ ಭಾರವಾದ ಬಿಂದುವು ದೂರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.
ವಿಪರ್ಯಯಸ್ಯ ರೋಪಿಸ್ಯಾ ದ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾದುರ್ಘಟೀ ಮಮ
ವಿಪರೀತವಾದಾಗ, ತಾಳದ ನೆಡುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟತೆ ನನಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಕ್ಷೇಪಸ್ಕನ್ದನಾಕಾರ್ಯಂ ಕಾಕಸ್ಯೋಯಚಪುಷ್ಕಲಮ್
ಸ್ಥಳಾಂತರ ಮತ್ತು ಹಾರುವ ಕ್ರಿಯೆ ಕಾಗೆಯ ಚಿತ್ತರಿದ ತುಂಡುಗಳಂತಿದೆ.
ಆಕ್ಷಿಪ್ತಮವರೋಹ್ಯಾಸೀತ್ಪ್ರೋಕ್ಷಮದ್ಯಸ್ತಥೈವ ಚ
ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ಇಳಿಯುವಿಕೆ, ಪ್ರೋಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಮದ್ಯಪಾನದಂತೆ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.
ಪ್ರೇಶೋಲ್ಲಿಖಿತಮಲಙ್ಕಾರಮೇವಸ್ವರಸಮನ್ವಿತಾ
ಕಳುಹಿಸಿ, ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅಲಂಕಾರವೇ ಸ್ವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಿದ ಅಲಂಕಾರವಾಗಿದೆ.
ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಮೇವ ಕಲಯಾಚೋಪಾದಾನಾರಯೋ ಭವೇತ್
ಕಲೆಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಏರಿಕೆ ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು.
ಉಚ್ಚರಾದ್ವಿಶ್ವರಾರೂಢಾತಥಾಯಾಷ್ಟಸ್ವರಾತಥಾ
ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಿಂದ, ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಕ ಏರಿಕೆಯಿಂದ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಂಟು ಸ್ವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.
ಏಕಾನ್ತರಂ ಚ ಹ್ಯೇತೇವೈತಮೇವಸ್ವರಸತ್ತಮಃ
ಏವು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದಾಗಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇವೆ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ.
ಅಲಙ್ಕಾರಾ ಭವನ್ತ್ಯೇತೇ ತ್ರಿಂಶದ್ದೇವೈಃ ಪ್ರಕೀರ್ತ್ತಿತಾಃ
ಈ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಮೂವತ್ತು ಎಂದು ದೇವತೆಗಳು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಸಂಸ್ಥಾನಂ ಚ ಪ್ರಮಾಣಂ ಚ ವಿಕಾರೋ ಲಕ್ಷಣಸ್ತಥಾ
ಅವುಗಳ ರೂಪ, ಗಾತ್ರ, ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೀಗೆ ಇವೆ.
ಯಥಾತ್ಮನೋ ಹ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ವಿಪಯಸ್ತೋ ವಿಗರ್ಹಿತಃ
ತಮಗೆ ಹೊಂದದ ಆಭರಣವನ್ನು ಧರಿಸಿದರೆ ಅದು ದೋಷವಾಗಿರುವಂತೆ,
ನಾನಾಭರಣಸಂಯೋಗಾ ಯಥಾ ನಾರ್ಯಾ ವಿಭೂಷಣಮ್
ಹೆಂಗಸಿನ ಆಭರಣದಂತೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಆಭರಣಗಳ ಸಂಯೋಗವೂ ಹಾಗೆಯೇ.
ನ ಪಾದೇ ಕುಣ್ಡಲಂ ದೃಷ್ಟಂ ನ ಕಣ್ಠೇ ರಸನಾ ತಥಾ
ಪಾದದಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲವನ್ನೂ, ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಹಾರವನ್ನೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.
ಕ್ರಿಯಮಾಣೋ ಽಪ್ಯಲಙ್ಕಾರೋ ನಾಗಂ ಯಶ್ಚೈವ ದರ್ಶಯತ್
ಆಭರಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಹಾವು ಕಾಣಿಸಿದರೆ ಅದು ಯೋಗ್ಯವಲ್ಲ.
ಲಕ್ಷಣಂಪರ್ಯವಸ್ಯಾಪಿವರ್ತ್ತಿಕಾ ಮಪಿವರ್ತ್ತತೇ
ಲಕ್ಷಣ ಪೂರ್ಣವಾದರೂ ನಿಯಮವು ಹೀಗೆಯೇ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ.