ಸಾಧರ್ಮ್ಯೇಣಾವತಿಷ್ಠೇತೇ ಪ್ರಧಾನಪುರುಷೌ ತದಾ
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಇಬ್ಬರೂ ಒಂದೇ ಸ್ವಭಾವದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಇರುತ್ತಾರೆ.
ಅನುದ್ರಿಕ್ತಾವನುಚರೌ ತೇನ ಪ್ರೋಕ್ತೌ ಪರಸ್ಪರಮ್
ಅವರು ಪರಸ್ಪರ ಹಿಂದೂಮುಂದಾಗದೆ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
ಸತ್ತ್ವವೃದ್ಧೌ ಸ್ಥಿತಿರಭೂದ್ ಧ್ರುವಂ ಪದ್ಮ ಶಿಖಾಸ್ಥಿತಮ್
ಸತ್ತ್ವ ಗುಣ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಸ್ಥಿರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಪದ್ಮದ ಮೊಳಕೆಯಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ರಜಃ ಪ್ರವರ್ತಕಂ ತಚ್ಚ ಬೀಜೇಷ್ವಿವ ಯಥಾ ಜಲಮ್
ರಜೋಗುಣ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದು ಬೀಜಗಳಿಗೆ ನೀರಿನಂತೆ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತದೆ.
ಗುಣೇಭ್ಯಃ ಕ್ಷೋಭ್ಯಮಾಣೇಭ್ಯಸ್ತ್ರಯೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಹಿ ಸಾದರೇ
ಗುಣಗಳು ಕದಲಿದಾಗ, ಮೂರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
ಸತ್ತ್ವಂ ವಿಷ್ಣೂ ರಜೋ ಬ್ರಹ್ಮಾ ತಮೋ ರುದ್ರಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ
ಸತ್ತ್ವವು ವಿಷ್ಣು, ರಜಸ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮ, ತಮಸ್ಸು ರುದ್ರ, ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾಗಿರುವನು.
ಜಾಯತೇ ಚ ಯತಶ್ಚತ್ರಾ ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿರ್ಮಹೋಜಸಃ
ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಮಹಾಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಲೋಕಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
ಸತ್ತ್ವಪ್ರಕಾಶಕೋ ವಿಷ್ಣುಃ ಸ್ಥಿತಿತ್ವೇನ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ
ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ವಿಷ್ಣುವು ಸ್ಥಿತಿಯ ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.
ಏತ ಏವ ತ್ರಯೋ ವೇದಾ ಏತ ಏವ ತ್ರಜೋ ಽಗ್ನಯಃ
ಈ ಮೂರುವೇ ವೇದಗಳು, ಈ ಮೂರುವೇ ಅಗ್ನಿಗಳು.
ಪರಸ್ಪರೇಣ ವರ್ತನ್ತೇ ಪ್ರೇರಯನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್
ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿ, ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತವೆ.
ಕ್ಷಣಂ ವಿಯೋಗೋ ನ ಹ್ಯೇಷಾಂ ನ ತ್ಯಜನ್ತಿ ಪರಸ್ಪರಮ್
ಅವರು ಕ್ಷಣಮಾತ್ರವೂ ಬೇರ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಪರಸ್ಪರವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಬಿಟ್ಟುಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ.
ಅದೃಷ್ಟಾಧಿಷ್ಠಿತಾತ್ಪೂರ್ವೇ ತಸ್ಮಾತ್ಸದಸದಾತ್ಮಕಾತ್
ಅದೃಶ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ, ಇರುವುದೂ ಅಲ್ಲದಿರುವುದೂ ಆಗಿರುವುದರಿಂದ—
ತಸ್ಮಾತ್ತಮೋವ್ಯಕ್ತಮಯಂ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞೋ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಜ್ಞಕಃ
ಅದರೊಳಗಿಂದ, ಅಜ್ಞಾನದೂ ಅವ್ಯಕ್ತವೂ ಕೂಡಿದ, ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಎಂಬ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.
ತೇಜಸಾಪ್ರತಿಮೋ ಧೀಮಾನವ್ಯಕ್ತಃ ಸಂಪ್ರಕಾಶಕಃ
ಅವನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಸಮಾನವಿಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನಿ, ಅವ್ಯಕ್ತ, ಎಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರಕಾಶವನ್ನು ಹರಡುವವನು—
ಜ್ಞಾನೇನಾಪ್ರತಿಮೇನೇಹ ವೈರಾಗ್ಯೇಣ ಚ ಸಪ್ತತಿಃ
ಇಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಅಪಾರ, ವೈರಾಗ್ಯವೂ ಅದೇ ರೀತಿ, ಏಳುವತ್ತಿರುತ್ತದೆ.
ವಶೀಕೃತತ್ವಾತ್ತ್ರೈಗುಣ್ಯಾತ್ಸಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾಚ್ಚ ಭಾವತಃ
ಮೂವರು ಗುಣಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತವಿರುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಅವಲಂಬನೆ ಇರುವುದರಿಂದ—
ಸಹಸ್ರಮೂರ್ಧಾ ಪುರುಷಸ್ತಿಸ್ರೋ ಽವಸ್ಥಾಃಸ್ವಯಂಭುವಃ
ಸಹಸ್ರ ಮುಖಗಳಿರುವ ಪುರುಷನು, ಸ್ವಯಂಭುವು, ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ.
ಸಾತ್ತ್ವಿಕಃ ಪುರುಷತ್ವೇ ಚ ಗುಣವೃತಂ ಸ್ವಯಂಭುವಃ
ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ವಯಂಭುವು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಸಾತ್ವಿಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ಪುರುಷತ್ವೇ ಉದಾಸೀನಸ್ತಿಸ್ರೋ ಽವಸ್ಥಾಃ ಸ್ವಯಂಭುವಃ
ಪುರುಷನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ನಿರಪೇಕ್ಷನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಸ್ವಯಂಭುವು ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ.
ಪುರುಷಃ ಪುಣ್ಡರೀಕಾಕ್ಷೋ ರೂಪೇಣ ಪರಮಾತ್ಮನಃ
ಪುರುಷನು, ಕಮಲದ ಕಣ್ಣುಗಳಿರುವವನು, ಪರಮಾತ್ಮನ ರೂಪವಾಗಿದೆ.
ಯೋಗೀಶ್ವರಃ ಶರೀರಾಣಿ ಕರೋತಿ ವಿಕರೋತಿಚ
ಯೋಗಿಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ದೇಹಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ.
ತ್ರಿಧಾ ಯದ್ವರ್ತತೇ ಲೋಕೇ ತಸ್ಮಾತ್ರ್ರಿಗುಣ ಉಚ್ಯತೇ
ಮೂರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವುದರಿಂದ, ಅವನು ತ್ರಿಗುಣ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
ಯದಾ ಶೇತೇ ತದಾರ್ಧಾತೇ ಯದ್ಭುಙ್ಕ್ತೇ ವಿಷಯಾನ್ಪ್ರಭುಃ
ಅವನು ನಿದ್ರಿಸುವಾಗ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾನೆ; ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಾಗ, ಅವನು ಪ್ರಭುವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.
ಋಷಿಃ ಸರ್ವಗತಶ್ಚಾತ್ರ ಶರೀರೇ ಸೋ ಽಭ್ಯಯಾತ್ಪ್ರಭುಃ
ಇಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವ ಋಷಿಯು, ದೇಹದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಪ್ರಭುವಾಗಿದ್ದಾನೆ.
ಭಗವಾನಗ್ರಸದ್ಭಾವಾನ್ನಾಗೋ ನಾಗಸ್ವಸಂಶ್ರಯಾತ್
ಭಗವಂತನ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಅವನು ನಾಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ನಾಗನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದರಿಂದ ಕೂಡ.
ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವವಿಜ್ಞಾನಾತ್ಸರ್ವಃಸರ್ವಂಯತಸ್ತತಃ
ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿದವನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಜ್ಞನು; ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನು ಸರ್ವಸ್ವನು.
ತ್ರಿಧಾ ವಿಭಜ್ಯ ಚಾತ್ಮಾನಂ ಸಕಲಃ ಸಂಪ್ರವರ್ತ್ತತೇ
ತನ್ನನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗವಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿ, ಸಂಪೂರ್ಣವನು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.
ಸೋ ಽಗ್ರೇ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಃ ಸನ್ ಪ್ರಾದುರ್ಭೂತಃ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಭುಃ
ಆಯನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಾಗಿ, ಸ್ವತಃ ಪ್ರಭುವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು.
ತಸ್ಮಾದ್ಧಿರಣ್ಯಗರ್ಭಶ್ಚ ಪುರಾಣೇಷು ನಿರುಚ್ಯತೇ
ಆದಕಾರಣದಿಂದ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ನ ಶಕ್ಯಃ ಪರಿಸಂಖ್ಯಾತುಂ ಮನುವರ್ಷಶತೈರಪಿ
ಅವನನ್ನು ನೂರಾರು ಮನುವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.