यःसर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह
इन्हीं ने सभी देवताओं के विमान बनाए थे।
प्रह्रादी विश्रुता तस्य पत्नी त्वष्टुर्विरोचना
प्रह्लादी, जो प्रसिद्ध थीं, त्वष्टा की पत्नी थीं, जिन्हें विरोचन भी कहा जाता है।
देवाचार्यस्य महतो विश्वरूपस्य धीमतः
महान और बुद्धिमान देवाचार्य विश्वरूप की,
सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी
उनकी छोटी बहन सुरेणु नाम से जानी जाती थी।
प्रासूत सा महाभागं मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः
उसी ने विवस्वान के ज्येष्ठ पुत्र, महान सौभाग्यशाली मनु को जन्म दिया।
सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवा रूपधारिणी
वह देवी घोड़ी का रूप धारण कर कुरुओं के पास गई।
प्रासूत सा महाभाग त्वन्तरिक्षे ऽश्विनौ किल
वहाँ उस सौभाग्यशाली ने आकाश में अश्विनों को जन्म दिया।
कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुदितो बुधैः
जब विवस्वान उदित नहीं होते, तो उन्हें मर्तण्ड क्यों कहा जाता है, यह ज्ञानी लोग बताते हैं?
एतद्वेदितुमिच्छामो सर्वं नो ब्रूहि पृच्छताम्
हम यह सब जानना चाहते हैं; कृपया हमें सब विस्तार से बताइए।
गर्भवधं भ्रान्तः कश्यपो विद्रुतो भवेत्
कश्यप ने गर्भ का नाश कर दिया था, इसलिए वे भ्रमित होकर इधर-उधर भटकते रहे।
नैतन्न्यूनं भवादण्डं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ
यह किसी भी तरह कम नहीं है; आप ही सूर्य हैं, हे निष्पाप।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरन्
उनकी बात सुनकर उसने नाम का अर्थ अनुसार उच्चारण किया।
तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाव्यते
इसलिए पुराणों के ज्ञानी विवस्वान को मार्तण्ड के नाम से जानते हैं।
विजज्ञे सवितुर्भार्या संज्ञा पुत्रांस्तु त्रीन्पुनः
सविता की पत्नी संज्ञा ने फिर से तीन संतानें जन्मीं।
शनैश्चरं तथैवैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः
शनि और अन्य सभी मार्तण्ड के पुत्र माने जाते हैं।
तस्य संज्ञाभवद्भार्या त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः
संज्ञा, त्वष्टा की कन्या और देवी, विवस्वान की पत्नी बनी।
सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः
वह तेजस्वी मार्तण्ड भगवान की पत्नी थी।
अजानन्कश्यपः स्नेहात् मार्त्तण्ड इति चोच्यते
कश्यप ने स्नेहवश उसे मार्तण्ड कहा।
येनापि तापयामास त्रील्लोङ्कान्कश्यपात्मजः
कश्यप के पुत्र ने तीनों लोकों को तपाया।
द्वौ सुतौ तु महावीर्यौं कन्यैका विदितैव च
उसके दो बलवान पुत्र और एक प्रसिद्ध कन्या थी।
ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः
फिर यम और यमी, दोनों जुड़वाँ, उत्पन्न हुए।
असहन्ती स्वकां छायां सवर्णां निर्ममे पुनः
अपनी ही छाया सह न सकी, तो उसने वैसी ही दूसरी छाया बना ली।
प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत
हाथ जोड़कर और भक्ति से, उसने फिर संज्ञा से कहा।
अहं यास्यापि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः
मैं अपने पिता के घर जा रही हूँ, तुम्हारा कल्याण हो।
इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी
ये दोनों पुत्र मेरे हैं, और यह सुंदर वर्ण वाली कन्या भी।
इमौ च बालकौ मह्यं तथेत्युक्ता तथा च सा
ये दोनों पुत्र मेरे हैं; उसने ऐसा कहा, और वैसा ही हुआ।
पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्
पिता ने उसे आते देखा, तो क्रोध में संज्ञा से बोले।
अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता
उसने अपना निरपराध रूप छुपाकर घोड़ी का रूप धारण कर चली गई।
द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्य ताम्
दूसरी बार जब उसका जन्म हुआ, तब उसे संज्ञा नाम दिया गया—ऐसा विचार किया गया।
पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू
वे दोनों पहले जन्मे मनु के समान थे, रूप और स्वभाव में भी उन्हीं जैसे थे, हे महाबली।