તસ્માત્પરતરં ભૂતં બ્રહ્મણો યન્ન વિદ્યતે
અત્યારે બ્રહ્માની સર્વોચ્ચ સ્થિતિથી ઉપર કંઈ જ નથી.
સંખ્યાતસ્તુ પરો બ્રહ્મા તસ્યાર્દ્ધસ્ય પરાર્દ્ધતા
ગણતરી પ્રમાણે બ્રહ્મા સર્વોચ્ચ છે; અને તેનું અડધું પરાર્ધ કહેવાય છે.
સંખ્યેયં સંખ્યયા દૃષ્ટમપરાર્દ્ધાદ્વિભાષ્યતે
આ સંખ્યા ગણતરીથી જાણી શકાય છે અને પરાર્ધથી આગળ પણ સમજાવી શકાય છે.
આનન્ત્યં સિકતા દ્યેષુ હૃષ્ટં ચાન્યં ત્વલક્ષણમ્
અનંતપણું એ આકાશમાંની રેતીના દાણાં જેટલું છે; બીજું તો ઓળખી શકાય તેમ નથી.
એવં જ્ઞાનપ્રતિષ્ઠત્વાત્સર્વં બ્રહ્માનુપશ્યતિ
જ્યારે જ્ઞાનમાં સ્થિરતા આવે છે, ત્યારે બધું જ બ્રહ્મરૂપે દેખાય છે.
બાષ્પપર્યાકુલાક્ષાસ્તુ પ્રહર્ષાદ્ગદ્ગદસ્વરાઃ
આનંદથી આંખોમાંથી અશ્રુ વહે છે અને અવાજ પણ ગદગદ થઈ જાય છે.
બ્રહ્મલોકસ્તુ ભગવન્યાવન્માત્રાન્તરે પ્રભો
હે પ્રભુ, બ્રહ્મલોક તો માત્ર એક ક્ષણના પ્રમાણમાં છે, હે સ્વામી.
ક્રોશસ્ય ચ પરીમાણં શ્રોતુમીચ્છામ તત્ત્વતઃ
હું સાચું માપ સાંભળવા ઈચ્છું છું કે એક ક્રોશ કેટલું થાય છે.
ઉવાચ મધુરં વાક્યં યથાદૃષ્ટં યથાક્રમમ્
એમણે મીઠા શબ્દોમાં, જેમ જોયું અને જેમ યોગ્ય હતું તેમ કહ્યું.
અવ્યક્તાદ્વ્યક્તભાગો વૈ મહાન્સ્થૂલો વિભાષ્યતે
અવ્યક્તમાંથી જે વ્યક્ત ભાગ થાય છે, તેને મહાન અને સ્થૂળ કહેવાય છે.
દશભાગાધિકં ચાપિ ભૂતાદિપરિમાણકમ્
ભૂતાદિ વસ્તુઓનું માપ દસ ભાગ વધારે ગણાય છે.
યદભેદ્યતમં લોકે વિજ્ઞેયં પરમાણુવત્
જગતમાં જે સૌથી અખંડ છે, તેને પરમાણુ જેવું સમજવું જોઈએ.
પ્રથમં તત્પ્રમાણાનાં પરમાણું પ્રચક્ષતે
આ માપોમાં પ્રથમ પરમાણુને માનવામાં આવે છે.
ત્રસરેણુઃ સમાખ્યાતસ્તત્પદ્મરજ ઉચ્યતે
ત્રસરેણુ એ નામથી ઓળખાય છે, જેને કમળની ધૂળ કહે છે.
તે ઽપ્યષ્ટૌ સમવાયસ્થા બાલાગ્રં તત્સ્મૃતં બુધૈઃ
આમાંથી આઠ એક સાથે મળીને, વિદ્વાનો કહે છે કે તે વાળના છેડે જેટલું થાય છે.
યૂકાષ્ટકં યવપ્રાહુરઙ્ગુલં તુ યવાષ્ટકમ્
આઠ ઉકથી એક જવાર થાય છે અને આઠ જવારથી એક અંગુળ થાય છે.
રત્નિશ્ચાગુલિપર્વાણિ વિજ્ઞેયો હ્યેકવિંશતિઃ
રત્નિ એટલે એકવીસ અંગુળના સાંધા જેટલું માપ.
કિષ્કુર્દ્વિરત્નિર્વિજ્ઞેયો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ
કિષ્કુરુ એટલે બે રત્નિ, એટલે કે ચાળીસ અંગુળ જેટલું.
એતદ્ગવ્યૂતિસંખ્યાયામાદાનં ધનુષઃ સ્મૃતમ્
આ ગવ્યૂતિના ગણતરીમાં ધનુષનું માપ નક્કી થાય છે.
ધનુષાં ત્રિશતં નલ્વમાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ
ગણિત જાણનારા કહે છે કે ત્રણસો ધનુષથી એક નલ બને છે.
અષ્ટૌ ધનુઃ સહસ્રાણિ યોજનં તુ વિધીયતે
આઠ હજાર ધનુષને એક યોજન માનવામાં આવે છે.
એતત્સહસ્રં વિજ્ઞેયં શક્રકોશાન્તરં તથા
આમાંથી હજાર જેટલું, એ ઇન્દ્રના નિવાસ વચ્ચેનું અંતર કહેવાય છે.
એતેન યોજનાગ્રેણ શૃણુધ્વં બ્રહ્મણોંઽતરે
આ શ્રેષ્ઠ યોજનથી, હવે બ્રહ્માના અંતર વિશે સાંભળો.
દિવાકરાત્સહસ્રે તુ શતે ચૌર્દ્ધ્વં નિશાકરઃ
સૂર્યથી ઉપર હજાર ગણી સો જેટલું અંતરે ચંદ્ર છે.
નક્ષત્રમણ્ડલં કૃત્સ્નમુપરિષ્ટાત્પ્રકાશત
તેના ઉપર આખું નક્ષત્રમંડળ પ્રકાશે છે.
ગ્રહાન્તરમથૈકૈકમૂર્દ્ધ્વં નક્ષત્રમણ્ડરાત્
નક્ષત્રમંડળથી ઉપર પછી દરેક ગ્રહ ક્રમશઃ છે.
તસ્યોર્દ્ધ્વં ચરતે શુક્રસ્તસ્માદૂર્દ્ધ્વં ચ લોહિતઃ
તેના ઉપર શુક્ર ગ્રહ ફરતો રહે છે અને શુક્રથી ઉપર મંગળ છે.
ઉર્દ્ધ્વં શતસહસ્રં તુ યોજનાનાં શનૈશ્ચરાત્
મંગળથી ઉપર લાખ યોજન જેટલું અંતરે શનિ છે.
ઋષિભ્યસ્તુ સહસ્રાણાં શતાદૂર્દ્ધ્વં વિભાષ્યતે
આ જગ્યા ઋષિઓના લાખો કરતાં પણ ઉપર ગણાય છે.
ઉત્તાનપાદપુત્રો ઽસૌ મેઢીભૂતો ધ્રુવો દિવિ
ઉત્તાનપાદનો પુત્ર ધ્રુવ આકાશમાં અડગ સ્થિર થયો છે.