સહસ્રં તુ સહસ્રાણાં કોટીનાં પદ્મમુચ્યતે
હજારોના હજાર અને કરોડના હજારને પદ્મ કહે છે.
ગુણિતાનિ સમુદ્રં વૈ પ્રાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ
આ સંખ્યાઓને ગુણ્યા પછી તેને સંખ્યાજ્ઞ લોકો સમુદ્ર કહે છે.
કોટીસહસ્રપ્રયુતં મધ્યમિત્યભિસંજ્ઞિતમ્
કરોડો હજાર અને લાખનો ગુણાકાર જે થાય છે, તેને મધ્યમ કહેવાય છે.
પરાર્દ્ધં દ્વિગુણં ચાપિ પરમાહુર્મનીષિણઃ
તેના બે ગણાને જ્ઞાની લોકો પરાર્ધ, એટલે કે સર્વોચ્ચ, કહે છે.
વિજ્ઞેયમયુતં તસ્માન્નિયુતં પ્રયુતં તતઃ
તેમાંથી 'અયુત' ઓળખવું, પછી 'નિયુત', અને પછી 'પ્રયુત' આવેછે.
ખર્વં ચૈવ નિખર્વં ચ શઙ્કુઃ પદ્મન્તથૈવ ચ
'ખર્વ', 'નિકર્વ', 'શંકુ' અને 'પદ્મ' પણ એ જ રીતે ગણાય છે.
એવમષ્ટાદશૈતાનિ સ્થાનાનિ ગણનાવિધૌ
આ રીતે આ અઢાર સંખ્યાઓ ગણતરીની રીતમાં સ્થાન ધરાવે છે.
કલ્પસંખ્યાપ્રવૃત્તસ્ય પરાર્દ્ધો બ્રહ્મમઃ સ્મૃતઃ
કલ્પોની ગણતરી કરતા માટે પરાર્ધને બ્રહ્માનું પ્રમાણ માનવામાં આવે છે.
પર એવ પરાર્દ્ધશ્ચ સંખ્યાતઃ સંખ્યાયા મયા
ગણતરીમાં 'પરા' અને 'પરાર્ધ' બંનેનું વર્ણન મેં કર્યું છે.
પરા શક્તિઃ પરો ધર્મઃ પરાવિદ્યા પરા ધૃતિઃ
સર્વોચ્ચ શક્તિ છે, સર્વોચ્ચ ધર્મ છે, સર્વોચ્ચ જ્ઞાન છે અને સર્વોચ્ચ સ્થિરતા છે.
તસ્માત્પરતરં ભૂતં બ્રહ્મણો યન્ન વિદ્યતે
અત્યારે બ્રહ્માની સર્વોચ્ચ સ્થિતિથી ઉપર કંઈ જ નથી.
સંખ્યાતસ્તુ પરો બ્રહ્મા તસ્યાર્દ્ધસ્ય પરાર્દ્ધતા
ગણતરી પ્રમાણે બ્રહ્મા સર્વોચ્ચ છે; અને તેનું અડધું પરાર્ધ કહેવાય છે.
સંખ્યેયં સંખ્યયા દૃષ્ટમપરાર્દ્ધાદ્વિભાષ્યતે
આ સંખ્યા ગણતરીથી જાણી શકાય છે અને પરાર્ધથી આગળ પણ સમજાવી શકાય છે.
આનન્ત્યં સિકતા દ્યેષુ હૃષ્ટં ચાન્યં ત્વલક્ષણમ્
અનંતપણું એ આકાશમાંની રેતીના દાણાં જેટલું છે; બીજું તો ઓળખી શકાય તેમ નથી.
એવં જ્ઞાનપ્રતિષ્ઠત્વાત્સર્વં બ્રહ્માનુપશ્યતિ
જ્યારે જ્ઞાનમાં સ્થિરતા આવે છે, ત્યારે બધું જ બ્રહ્મરૂપે દેખાય છે.
બાષ્પપર્યાકુલાક્ષાસ્તુ પ્રહર્ષાદ્ગદ્ગદસ્વરાઃ
આનંદથી આંખોમાંથી અશ્રુ વહે છે અને અવાજ પણ ગદગદ થઈ જાય છે.
બ્રહ્મલોકસ્તુ ભગવન્યાવન્માત્રાન્તરે પ્રભો
હે પ્રભુ, બ્રહ્મલોક તો માત્ર એક ક્ષણના પ્રમાણમાં છે, હે સ્વામી.
ક્રોશસ્ય ચ પરીમાણં શ્રોતુમીચ્છામ તત્ત્વતઃ
હું સાચું માપ સાંભળવા ઈચ્છું છું કે એક ક્રોશ કેટલું થાય છે.
ઉવાચ મધુરં વાક્યં યથાદૃષ્ટં યથાક્રમમ્
એમણે મીઠા શબ્દોમાં, જેમ જોયું અને જેમ યોગ્ય હતું તેમ કહ્યું.
અવ્યક્તાદ્વ્યક્તભાગો વૈ મહાન્સ્થૂલો વિભાષ્યતે
અવ્યક્તમાંથી જે વ્યક્ત ભાગ થાય છે, તેને મહાન અને સ્થૂળ કહેવાય છે.
દશભાગાધિકં ચાપિ ભૂતાદિપરિમાણકમ્
ભૂતાદિ વસ્તુઓનું માપ દસ ભાગ વધારે ગણાય છે.
યદભેદ્યતમં લોકે વિજ્ઞેયં પરમાણુવત્
જગતમાં જે સૌથી અખંડ છે, તેને પરમાણુ જેવું સમજવું જોઈએ.
પ્રથમં તત્પ્રમાણાનાં પરમાણું પ્રચક્ષતે
આ માપોમાં પ્રથમ પરમાણુને માનવામાં આવે છે.
ત્રસરેણુઃ સમાખ્યાતસ્તત્પદ્મરજ ઉચ્યતે
ત્રસરેણુ એ નામથી ઓળખાય છે, જેને કમળની ધૂળ કહે છે.
તે ઽપ્યષ્ટૌ સમવાયસ્થા બાલાગ્રં તત્સ્મૃતં બુધૈઃ
આમાંથી આઠ એક સાથે મળીને, વિદ્વાનો કહે છે કે તે વાળના છેડે જેટલું થાય છે.
યૂકાષ્ટકં યવપ્રાહુરઙ્ગુલં તુ યવાષ્ટકમ્
આઠ ઉકથી એક જવાર થાય છે અને આઠ જવારથી એક અંગુળ થાય છે.
રત્નિશ્ચાગુલિપર્વાણિ વિજ્ઞેયો હ્યેકવિંશતિઃ
રત્નિ એટલે એકવીસ અંગુળના સાંધા જેટલું માપ.
કિષ્કુર્દ્વિરત્નિર્વિજ્ઞેયો દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલઃ
કિષ્કુરુ એટલે બે રત્નિ, એટલે કે ચાળીસ અંગુળ જેટલું.
એતદ્ગવ્યૂતિસંખ્યાયામાદાનં ધનુષઃ સ્મૃતમ્
આ ગવ્યૂતિના ગણતરીમાં ધનુષનું માપ નક્કી થાય છે.
ધનુષાં ત્રિશતં નલ્વમાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ
ગણિત જાણનારા કહે છે કે ત્રણસો ધનુષથી એક નલ બને છે.