ઉત્તિષ્ઠન્તિ તદા ઘોરા વ્યોમ્નિ સંવર્તકા ઘનાઃ
પછી આકાશમાં ભયાનક સંહારક વાદળો ઊભા થાય છે.
કેચિદ્વૈડૂર્યસંકાશા ઇન્દ્રનીલનિભાઃ પરે
કેટલાંક વાદળો વૈડૂર્યમણિ જેવા દેખાય છે, તો કેટલાક ઇન્દ્રનીલમણિ જેવા નીલા લાગે છે.
ધૂમ્રવર્ણા ઘનાઃ કેચિત્કેચિત્પીતાઃપયોધરાઃ
કેટલાંક વાદળો ધૂમ્ર રંગના હોય છે, કેટલાંક પીળા દેખાય છે અને કેટલાંક વરસાદ લાવનારા હોય છે.
મનશિલાભાસ્ત્વપરે કપોતાભાસ્તથાંબુદાઃ
બીજાં વાદળો મનશિલા જેવા લાલ રંગના હોય છે, તો કેટલાક કબૂતર જેવા દેખાય છે, જેમ વરસાદી વાદળો હોય છે.
ચાષપત્રનિભાઃ કેચિદુત્તિષ્ઠન્તિ ઘના દિવિ
કેટલાંક વાદળો આકાશમાં ઊભાં થાય છે અને ચાસના પાંખ જેવા લાગે છે.
કેચિત્પર્વતસંકાશાઃ કેચિત્સ્થલનિભા ઘનાઃ
કેટલાંક વાદળો પર્વત જેવા હોય છે અને કેટલાંક જમીન જેવી આકાર ધરાવે છે.
બહુરૂપા ઘોરરૂપા ઘોરસ્વરનિનાદિનઃ
વાદળો અનેક રૂપ ધારણ કરે છે, કેટલાક ભયાનક દેખાય છે અને ભયજનક અવાજ કરે છે.
તતસ્તે જલદા ઘોરરાવિણો ભાસ્કરાત્મકાઃ
પછી એ વાદળો ડરામણા ગર્જના સાથે, સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
તતસ્તે જલદા વર્ષં મુઞ્ચન્તિ ચ મહૌઘવત્
પછી એ વાદળો ભારે વરસાદ વરસાવે છે, જાણે મહાપૂર વરસી રહ્યો હોય.
પ્રવૃષ્ટૈશ્ચ તથાત્યર્થં વારિણા પૂર્યતે જગત્
અને જ્યારે વરસાદ ખૂબ પડે છે, ત્યારે આખું જગત પાણીથી ભરાઈ જાય છે.
નષ્ટે ચાગ્નૌ વર્ષગતે પયોદાઃ પાવકોદ્ભવાઃ
જ્યારે અગ્નિ બુઝાઈ જાય છે અને વરસાદ પડી જાય છે, ત્યારે અગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા વાદળો અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
ધારાભિઃ પૂરયન્તીમં ચોદ્યમાનાઃ સ્વયંભુવા
સ્વયંભૂના પ્રેરણા થી, એ વાદળો પાણીની ધારા વડે આ જગતને ભરાઈ દે છે.
સાદ્રિદ્વીપાન્તરં પીતં જલમન્નેષુ તિષ્ઠતિ
પીળું પાણી દ્વીપો અને ખંડોમાં રહી જાય છે.
સંવેષ્ટયતિ ઘોરાત્મા દિવિ વાયુઃ સમતતઃ
ભયાનક સ્વભાવ ધરાવતો પવન આકાશમાં સર્વત્ર વ્યાપી બધું ઘેરી લે છે.
પૂર્મે યુગસહસ્રે વૈ નિઃશેષઃ કલ્પ ઉચ્યતે
હજારો યુગનો પૂર્ણ ચક્ર કલ્પ કહેવાય છે.
અથ ભૂમિર્જલં ખં ચ વાયુશ્ચૈકાર્મવે તદા
પછી ભૂમિ, પાણી, આકાશ અને પવન બધું એક વિશાળ સાગર બની જાય છે.
પાર્થિવાસ્ત્વથ સામુદ્રા આપો દૈવ્યાશ્ચ સર્વશઃ
એ સમયે, ધરતીનું, સાગરનું અને દેવતાનું બધું જ પાણી એક થઈ જાય છે.
આગતાગતિકે ચૈવ તદા તત્સલિલં સ્મૃતમ્
એ સમયે, એ પાણી આવતું અને જતું બંને કહેવાય છે.
આભાતિ યસ્માત્તદ્ભાભિર્ભાશબ્દો વ્યાપ્તિદીપ્તિષુ
જ્યાંથી એ તેજ પ્રગટે છે, તેથી 'ભા' શબ્દ વ્યાપકતા અને તેજ માટે વપરાય છે.
નાનાત્વે ચૈવ શીઘ્રે ચ ધાતુર્વૈ અર ઉચ્યતે
અને વિવિધતા અને ઝડપમાં, એ તત્વને 'અર' કહેવાય છે.
તસ્મિન્યુગસહસ્રાન્તે દિવસે બ્રહ્મણો ગતે
જ્યારે હજારો યુગો પૂરા થાય છે અને બ્રહ્માનો એક દિવસ સમાપ્ત થાય છે,
તદા તુ સર્વે વ્યાપારા નિવર્ત્તન્તે પ્રજાપતેઃ
ત્યારે સર્વે પ્રજાપતિના કાર્યો બંધ થઈ જાય છે.
તદા સ ભવતિ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્
એ સમયે બ્રહ્મા હજારો આંખો અને હજારો પગવાળો બની જાય છે.
સહસ્રબાહુઃ પ્રથમઃ પ્રજાપતિસ્ત્રયી મયો યઃ પુરુષો નિરુચ્યતે
એ હજારો હાથવાળો, પ્રથમ પ્રજાપતિ અને ત્રણેય વેદનું સ્વરૂપ કહેવાય છે.
હિરણ્યગર્ભઃ પુરુષો મહાન્વૈ સંપઠ્યતે વૈ રજસઃ પરસ્તાત્
હિરણ્યગર્ભ, એ મહાન પુરુષ, રાજસ ગુણથી પર છે એમ કહેવાય છે.
સુષુપ્સુરપ્રકાશેપ્સુઃ સ રાત્રિં કુરુતે પ્રભુઃ
વિશ્વને આરામ આપવા અને પ્રકાશને અટકાવવા ઈચ્છે છે, ત્યારે એ પ્રભુ રાત્રિ કરે છે.
પશ્યન્તિ તં મહાત્માનં કાલં સપ્ત મહર્ષયઃ જનલોકં વિવર્ત્તાસ્તે તપસા લબ્ધચક્ષુષઃ
જનલોકમાં રહેતા, તપથી દ્રષ્ટિ પ્રાપ્ત કરેલા સાત મહર્ષિઓ એ મહાત્મા કાળને જોઈ શકે છે.
ભૃગ્વાદયો મહાત્માનઃ પૂર્વે વ્યાખ્યાતલક્ષણાઃ
ભૃગુ વગેરે મહાન આત્માઓ, જેમની વિશેષતાઓ પહેલાં વર્ણવાઈ હતી,
બ્રહ્માણં તે તુ પશ્યન્તિ સદા બ્રાહ્મીષુ રાત્રિષુ
એ લોકો બ્રહ્માની રાત્રિઓમાં હંમેશા બ્રહ્માને જોતાં રહે છે.
કલ્પાનાં પરમેષ્ટિ ત્વાત્તસ્માદાદ્યઃ સ પઠ્યતે
કલ્પોના પરમેશ્વર હોવાથી, એને પ્રથમ કહેવાય છે.