મેધાવિત્વં ચ શૌર્યં ચ શાસ્ત્રસ્યેવ ચ પારણમ્
બુદ્ધિ, શૌર્ય અને શાસ્ત્રનો પારંગતપણો.
ત્રૈકાલ્યં ત્રીણિ કર્માણિ તિસ્રો માત્રા ગુણાસ્ત્રયઃ
ત્રિવિધતા, ત્રણ કર્મો, ત્રણ માપ અને ત્રણ ગુણો.
સર્વભૂતગણાઃ સૃષ્ટાઃ સર્વભૂતગણાત્મના
બધા જીવગણો સર્વજીવનાં આત્માથી સર્જાયા છે.
ગતાગતાનાં યો નેતા સર્વત્ર વિવિધેશ્વરઃ
જોઈને આવવું-જવું એનો નેતા, સર્વત્ર વિવિધતાનો સ્વામી.
ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય પ્રભવશ્ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય રક્ષિતા
ચાતુર્વર્ણ્યનો ઉત્પત્તિકારક અને ચાતુર્વર્ણ્યનો રક્ષક.
દિગન્તરં નભો ભૂમિરાપો વાયુર્વિભાવસુઃ
દિશાઓ, આકાશ, પૃથ્વી, પાણી, પવન અને અગ્નિ.
યઃ પરં શ્રુયતે દેવો યઃ પરં શ્રૂયતે તપઃ
જે પરમ દેવ તરીકે સાંભળાય છે, અને જે પરમ તપ તરીકે ઓળખાય છે.
આદિત્યાદિસ્તુ યો દેવો યશ્ચ દૈત્યાન્તકો વિભુઃ
આદિત્યોમાં જે દેવ છે અને દૈત્યોના વિનાશક મહાન છે.
સેતુર્યો લોકસેતૂનાં મેધો યો મધ્યકર્મણામ્
જે લોકપુલોમાં પુલ છે, અને મધ્યમ કર્મોમાં જ્ઞાન છે.
સોમભૂતસ્તુ ભૂતાનામગ્નિભૂતો ઽગ્નિવર્ચસામ્
ભૂતોમાં ચંદ્રરૂપ અને અગ્નિમાં તેજસ્વી.
વિનયો નયતૃપ્તાનાં તેજસ્તેજસ્વિનામપિ
માર્ગદર્શનથી સંતોષ પામનારામાં વિનય, અને તેજસ્વીઓમાં પણ તેજ.
આકાશપ્રભવો વાયુર્વાયુપ્રાણો હુતાશનઃ
આકાશમાંથી જન્મેલો પવન, પવનમાંથી પ્રાણ અને હોમથી અગ્નિ.
રસાચ્છોણિતસંભૂતિઃ શોણિતાન્માસમુચ્યતે
રસમાંથી લોહી ઉત્પન્ન થાય છે અને લોહીમાંથી જે મહિનો કહેવાય છે તે થાય છે.
અસ્ય્નો મજ્જા સમભવન્મજ્જાતઃ શુક્રસંભવઃ
અસ્થિમજ્જામાંથી મજ્જા થાય છે અને મજ્જામાંથી શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે.
તત્રાપાં પ્રથમાવાપઃ સ સૌમ્યો રાશિરુચ્યતે
ત્યાં પાણીનું પહેલું પ્રાપ્ત થવું ચંદ્રરાશિ કહેવાય છે.
શુક્રં સોમાત્મકં વિદ્યાદાર્ત્તવં પાવકાત્મકમ્
શુક્રને ચંદ્રસ્વરૂપ જાણવું અને આર્તવને અગ્નિસ્વરૂપ સમજવું.
કફવર્ગે ભવેચ્છુક્રં પિત્તવર્ગે ચ શોણિતમ્
કફવર્ગમાં શુક્ર રહે છે અને પિત્તવર્ગમાં લોહી.
દેહસ્ય મધ્યે ત્દૃદયં સ્થાનં તુ મનસઃ સ્મૃતમ્
શરીરના મધ્યમાં હૃદય મનનું સ્થાન માનવામાં આવે છે.
મનઃ પ્રજાપતિર્જ્ઞેયઃ કફઃ સોમો વિભાવ્યતે
મનને પ્રજાપતિ જાણવું અને કફને ચંદ્રરૂપ માનવું.
એવં પ્રવર્ત્તિતે ગર્ભે વૃત્તે કર્કન્ધુસંનિભે
આ રીતે વિકસતા ગર્ભમાં, જે કર્કંડ ફળ જેવું રૂપ ધરાવે છે, વૃદ્ધિ થાય છે.
સ પઞ્ચધા શરીરસ્થો વિદ્યતે વર્દ્ધયેત્પુનઃ
એ શરીરમાં પાંચ રીતે સ્થિત રહીને ફરીથી વધે છે.
પ્રાણો ઽસ્ય પરમાત્માનં વર્દ્ધયન્પરિવર્ત્તતે
એનું પ્રાણ, પરમાત્માને પોષણ આપીને ફરતું રહે છે.
વ્યાનો વ્યાનીયતે યેન સમાનઃ સર્વસંધિષુ
જે દ્વારા વ્યાન ફેલાય છે અને સમાન સર્વ સાંધામાં રહે છે.
પૃથિવી વાયુરાકાશમાપો જ્યોતિશ્ચ પઞ્ચમમ્
પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પાણી અને પ્રકાશ — આ પાંચ તત્વો છે.
પાર્થિવં દેહમાહુસ્તુ પ્રાણાત્માનં ચ મારુતમ્
શરીરને પૃથ્વીસ્વરૂપ અને પ્રાણાત્માને વાયુરૂપ કહેવામાં આવે છે.
જ્યોતિશ્ચક્ષુષિ કોષ્ઠો ઽસ્માત્તેષાં યન્નામતઃ સ્મૃતમ્
પ્રકાશ આંખોમાં છે, કોષ્ઠ શરીરમાં છે; એ બધાં તેમના નામથી ઓળખાય છે.
ઇત્યેતાન્પુરુષઃ સર્વાન્સૃજત્યેકઃ સનાતનઃ
આ બધું એક સનાતન પુરુષે સર્જ્યું છે.
એષ નઃ સંશયો ધીમન્નેષ વૈ વિસ્મયો મહાન્
હે વિદ્વાન, આ અમારો સંશય છે અને ખરેખર આ મહાન આશ્ચર્ય છે.
શ્રોતુમિચ્છામહે વિષ્ણોઃ કર્માણિ ચ યથાક્રમમ્
અમે ઈચ્છીએ છીએ કે વિષ્ણુના કાર્યો ક્રમશઃ સાંભળીએ.
વિષ્ણોરુત્પત્તિમાશ્ચય કથયસ્વ મહામતે
હે મહામતિ, અમને વિષ્ણુની ઉત્પત્તિ વિશે કહો.