જ્ઞાત્વૈવમેતદાખ્યાનં ના વિધિર્ભક્ષયેદ્બુધઃ
આ કથા જાણીને, બુદ્ધિશાળી માણસે આવું ખોરાક ન ખાવું જોઈએ.
એતન્માંસસ્ય માંસત્વં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ
માંસનું સાચું સ્વરૂપ એવું જ છે, એમ વિદ્વાનો કહે છે.
ઇન્દ્રસ્ય વૃષભૂતસ્ય કકુત્સ્થો જયતે પુરા
ઇન્દ્ર, જે વૃષ બન્યો હતો, તેના દ્વારા પ્રાચીનકાળે કકુત્થનો જન્મ થયો.
અનેનાસ્તુ કકુત્સ્થસ્ય પૃથુશ્ચાનેન સ સ્મૃતઃ
તેના દ્વારા કકુત્થ થયો અને તેના દ્વારા પૃથુ તરીકે ઓળખાય છે.
અન્ધ્રાત્તુ યુવનાશ્વસ્તુ શાવસ્તસ્તસ્ય ચાત્મજઃ
અંધ્રથી યુવનાશ્વ થયો અને તેનો પુત્ર શાવસ્ત હતો.
શ્રાવસ્તસ્ય તુ દાયાદો બૃહદશ્વો મહાયશાઃ
શ્રાવસ્તનો વારસદાર મહાયશસ્વી બૃહદશ્વ હતો.
યસ્તુ ધુન્ધુવધાદ્રાજા ધુન્ધુમારત્વમાગતઃ
જે રાજાએ ધુંધુને મારો હતો, તેને પછી 'ધુંધુમાર' નામ મળ્યું.
યદર્થં કુવલાશ્વસ્ય ધુન્ધુમારત્વમાગતમ્
કુવલાશ્વને 'ધુંધુમાર' નામ શા માટે મળ્યું હતું?
સર્વે વિદ્યાસુ નિષ્ણાતા બલવન્તો દુરાસદાઃ
બધા જ્ઞાનમાં પારંગત, શક્તિશાળી અને જીતવા અઘરા હતા.
કુવલાશ્વં મહાવીર્યં શૂરમુત્તમધાર્મિકમ્
કુવલાશ્વ મહા પરાક્રમી, બહાદુર અને સર્વોત્તમ ધર્મી હતો.
પુત્રસંક્રામિતશ્રીસ્તુ વનં રાજા વિવેશ હ
રાજાએ પોતાનું રાજસૌભાગ્ય પુત્રને સોંપી, પછી વનમાં ગયો.
પ્રયાસ્યન્તમુતઙ્કસ્તુ બ્રહ્મર્ષિઃ પ્રત્યવારયત્
જ્યારે તે જવા લાગ્યો, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિ ઉતંકે તેને અટકાવ્યો.
નિરુદ્વિગ્નસ્તપસ્છર્તું ન હિ શક્રો ઽપિ પાર્થિવ
હે રાજા, ત્યાં તો ઇન્દ્ર પણ નિર્ભયતાથી તપ કરી શકતો નથી.
સમુદ્રો વાલુકાપૂર્ણસ્તત્ર તિષ્ઠતિ ભૂપતે
હે ભૂપતિ, ત્યાં રેતીથી ભરેલો મહાસમુદ્ર છે.
અન્તર્ભૂમિગતસ્તત્ર વાલુકાન્તર્હિતો મહાન્
ત્યાં જમીન નીચે, રેતીમાં છુપાયેલો એક મહાન પ્રાણી છે.
શેતે લોકવિનાશાય તપ આસ્થાય દારુણમ્
તે ત્યાં કઠોર તપ કરી, લોકનો વિનાશ કરવા માટે સૂતો છે.
યદા તદા મહી તત્ર ચલતિ સ્મ સકાનના
જ્યારે પણ એવું થાય, ત્યારે ત્યાં જમીન અને તેના જંગલો ધ્રુજી ઉઠે.
આદિત્યપથમાવૃત્ય સપ્તાહં ભૂમિકંપનમ્
સૂર્યમાર્ગને આડી આવી, સાત દિવસ સુધી ધરતી કંપે છે.
તેન રાજન્ન શક્નોમિ તસ્મિન્સ્થાતું સ્વ આશ્રમે
હે રાજા, આ કારણે હું મારા આશ્રમમાં રહી શકતો નથી.
તેજસ્તે સુમહદ્વિષ્મુસ્તેજસાપ્યાયયિષ્યતિ
તેનું તેજ બહુ મોટું છે, હે દુશ્મનવિરોધી; તે તપથી વધુ શક્તિશાળી બનશે.
ત્વં હિ તસ્ય વધાર્થાય સમર્થઃ પૃથિવીપતે
હે પૃથ્વીનાથ, એના વિનાશ માટે તું જ સમર્થ છે.
ન હિ ધુન્ધુર્મહાવીર્યસ્તેજસાલ્પેન શાક્યતે
મહા પરાક્રમી ધુંધુ ઓછા તેજથી ક્યારેય વશ થતો નથી.
વીર્યં હિ સુમહત્તસ્ય દેવૈરપિ દુરાસદમ્
તેની શક્તિ બહુ જ મહાન છે, દેવતાઓ માટે પણ સહન કરવી મુશ્કેલ છે.
કુવલાશ્વં તુ તં પ્રાદાત્તસ્મિન્ ધુન્ધુનિવારણે
પણ ધુંધુના વિનાશ માટે કુવલાશ્વને મોકલવામાં આવ્યો હતો.
ભવિષ્યતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ધુન્ધુમારો ન સંશયઃ
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, કોઈ શંકા નથી કે ધુંધુમાર જન્મ લેશે.
જગામ સ વનાયૈવ તપસે શંસિતવ્રતઃ
તે પોતાના સંકલ્પમાં અડગ રહીને વનમાં તપ કરવા ગયો.
સહક્રૈરેકવિંશત્યા પુત્રાણાં સહ પાર્થિવઃ
રાજા પોતાના એકવીસ પુત્રો સાથે એકસાથે ગયો.
તમાવિશત્તતો વિષ્ણુર્ભગવાન્સ્વેન તેજસા
પછી ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના તેજથી તેમાં પ્રવેશ કર્યો.
તસ્મિન્પ્રયાતે દુર્ધર્ષે દિવિ શબ્દો મહાનભૂત્
જ્યારે એ દુર્જય વ્યક્તિ ગયો, ત્યારે આકાશમાં મોટો અવાજ થયો.
દિવ્યૈઃ પુષ્પૈશ્ચ તં દેવાઃ સંમતાત્સમવાકિરન્
દેવતાઓએ પ્રસન્ન થઈને તેને દૈવી ફૂલો વરસાવ્યા.