વિકલોપનીતવિનતાશ્રીરાખ્યો ભાર્ગવપ્રિયઃ
વિકલોપ, જે લાવવામાં આવે અને નમ્ર બને, શ્રીરાખા કહેવાય છે અને ભારગવને પ્રિય છે.
સસૌવીરાં સુસોવીરા બ્રહ્મણો હ્યપગીયતે
સસૌવીરા અને સુસૌવીરા, બંને બ્રહ્માને ગાનમાં વખાણાય છે.
હરિદેશસમુત્પન્ના હરિણસ્યાવ્યજાયત
હરિ પ્રદેશમાં જન્મેલી, તે હરિ દ્વારા ઉત્પન્ન થઈ.
કરોપનીતા વિવૃતાવનુદ્રિઃ સ્વરમણ્ડલે
હાથ વડે લાવવામાં આવેલી, ખુલ્લી અને અવરોધ વિના, સ્વરમંડલમાં પ્રકાશિત થાય છે.
મનુદેશાઃ સમુત્પન્ના મૂર્ચ્છનાશુદ્ધમાત્મના
મનુ પ્રદેશો ઉત્પન્ન થયા, મોર્ચના સાથે, સ્વરૂપે શુદ્ધ.
સાવશ્રમસમાદ્યુમ્ના અનેકાપૌરુષાનખાન્
એમાં એ જ આશ્રમ અને સમાન તેજ છે, અનેક માનવ અને અમાનવ ગુણો ધરાવે છે.
તાનિ ઉત્તર મદ્રાંસપદ્ગદૈવતકં વિદુઃ
આને ઉત્તર મદ્ર અને પદગદૈવત તરીકે ઓળખાય છે.
તમોદુત્તરમૈદ્રોયદેવતાસ્યાદ્રુવેન ચ
તમોદુત્તર, માઇદ્રોય દેવતા અને સાથે જ સ્યાદ્રુ પણ છે.
સ્યાદિજમૂર્છનાહ્યેચ પિતરઃ શ્રાદ્ધદેવતાઃ
મોર્ચનાનો આરંભ પિતૃઓ છે, જે શ્રાદ્ધના દેવતા છે.
ઉપૈતિ તસ્માન્નજાની યાચ્છુદ્ધયચ્છિકરાસભા
તે નજીક આવે છે, પણ કોઈ જાણતો નથી; શુદ્ધ, કઠોર રડાવાળા અને ગધાની જેમ અવાજવાળા છે.
પક્ષિણાં મૂર્છનાઃ શ્રુત્વા પક્ષોકા મૂર્છનાઃ સ્મૃતાઃ
પક્ષીઓની મોર્ચના સાંભળી, પાંખોની મોર્ચના તરીકે ઓળખાય છે.
નાનાસાધારમશ્ચૈવવડવાત્રિવિદસ્તથા
વિવિધ આધાર છે, અને વડવા તથા ત્રિવિદ પણ છે.
ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમાભાગે તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદે ગાન્ધર્વમૂર્છનાલક્ષણવર્ણનં નામૈકષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુ દ્વારા કહેવામાં આવેલ, મધ્યમ ભાગના તૃતીય ઉપોધાત પાદમાં, ગાનધર્વ મોર્ચનાના લક્ષણોનું વર્ણન નામે એકસઠમો અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.
વિખ્યાતાન્વૈ અલઙ્કારાંસ્તન્મે નિગદતઃ શ્રુણુ
પ્રસિદ્ધ અલંકારો છે, હવે હું કહું છું, તે ધ્યાનથી સાંભળો.
સંસ્થા નયોગૈશ્ચ તથા સદા નાઢ્યાદ્યવેક્ષયા
વ્યવસ્થા હંમેશા રચનાના રીતો અને નાડીઓ વગેરેની તપાસથી નક્કી થાય છે.
પદાનિ ગીતકસ્યાહુઃ પુરસ્તાત્પૃષ્ઠતો ઽથ વા
ગીતના પગલાંઓ પહેલા, પાછળ કે અન્ય રીતે મુકાય છે એવું કહેવામાં આવે છે.
એતેષુ ત્રિષુ સ્થાનેષુ પ્રવૃત્તો વિધિરુત્તમઃ
આ ત્રણ સ્થાનોમાં શ્રેષ્ઠ રીત સ્થાપિત થાય છે.
વિકલ્પમષ્ટધા ચૈવ દેવાઃ ષોડશધા વિદુઃ
દેવતાઓ આ ફેરફારને આઠ પ્રકારના અને સોળ પ્રકારના તરીકે જાણે છે.
આરોહણં ચતુર્થં તુ વર્ણં વર્મવિદો વિદુઃ
સંગીતની કળામાં નિપુણ લોકો ચોથા ચડાવાને સ્વર તરીકે ઓળખે છે.
અવરોહણવર્ણાનામવરોહં વિનિર્દિશેત્
ઉતરતા સ્વરોમાં ઉતરવાનું સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ.
એતેષામેવ વર્ણાનામલઙ્કારન્નિબોધત
હવે આ સ્વરોની અલંકારતા શીખો.
પ્રમાદસ્યાપ્રમાદશ્ચ તેષાં વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્
હું તેમાં ભૂલ અને અભૂલના લક્ષણો વર્ણવીશ.
આવર્ત્તસ્યાક્રમો ત્વાક્ષી વેકાર્યાં પરિમાણતઃ
પ્રદર્શનના માપ પ્રમાણે પુનરાવૃત્તિની ક્રમણિકા નક્કી થાય છે.
એષ વૈ એષ ચૈવસ્યકુતરેકઃ કુલાધિકઃ
આ અને એ બંને એક શ્રેષ્ઠ કુળ છે.
તસ્મિંશ્ચૈવ સ્વરે વૃદ્ધિર્નિષ્ટપ્તે તદ્વિચક્ષણઃ
તે જ સ્વરમાં, જ્યારે તે પક્કડથી સ્થિર થાય છે, ત્યારે વૃદ્ધિ થાય છે, એમ જાણકાર જાણે છે.
પ્રમાણઘસબિન્દુર્ના જાયતે વિદુરે પુનઃ
માપ કે ભારે બિંદુ દૂર ફરીથી ઉભી થતી નથી.
વિપર્યયસ્ય રોપિસ્યા દ્યસ્ય પ્રાદુર્ઘટી મમ
ઉલટફેર માટે, તાલનું વાવેતર અને પ્રગટ થવું મારા માટે થાય છે.
અક્ષેપસ્કન્દનાકાર્યં કાકસ્યોયચપુષ્કલમ્
સ્થાનાંતરણ અને છલાંગનું કૃત્ય કાગડાની વિખૂટેલી ટુકડી છે.
આક્ષિપ્તમવરોહ્યાસીત્પ્રોક્ષમદ્યસ્તથૈવ ચ
સ્થાનાંતરિત ઉતરવું પણ છાંટવું અને મદિરા જેવી ગણાય છે.
પ્રેશોલ્લિખિતમલઙ્કારમેવસ્વરસમન્વિતા
જે અલંકાર મોકલવામાં આવે છે અને લખાય છે, અને સ્વરો સાથે હોય છે, એ જ સાચી અલંકારતા છે.