પૃથિવીભૂભુજા તેન પૂર્વમેવ વિનિર્જિતા
એના દ્વારા પૃથ્વીના રાજાઓ પહેલેથી જ જીતાઈ ગયા હતા.
તતસ્તે રાજતનયા નિસ્તોયે લવણાંબુધૌ
પછી રાજાના પુત્રો કિનારાવિહોણા ખારા દરિયે પહોંચ્યા.
ભૂતલે વિવિશુર્હૃષ્ટાઃ પરિવાર્ય તુરઙ્ગમમ્
તેઓ ઘોડાને ઘેરીને આનંદથી ધરતીમાં પ્રવેશ્યા.
ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉવોદ્ધાતપાદે સગરવરિતે ઽશ્વમોચનં નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના મધ્યભાગમાં, તૃતીય ઉવોધાતપાદમાં, સગરવૃત્તમાં, 'અશ્વમોચન' નામના બાવનમા અધ્યાયનો અંત આવ્યો.
જહારં તુરગં વાયુસ્તત્ક્ષણેન રસાતલમ્
વાયુએ ઘોડાને પકડી તરત જ તેને પાતાળમાં લઈ ગયો.
અનયત્તત્પથા રાજન્કપિલસ્યાન્તિકં મુનેઃ
એમણે એ ઘોડાને એ જ રસ્તે લઇ જઈને મુનિ કપિલ પાસે પહોંચાડ્યો.
પરીત્ય વસુધાં સર્વાં પ્રમાર્ગન્તસ્તુરગમમ્
પછી આખી ધરતી પર ઘોડાની શોધમાં ફર્યા.
અપશ્યન્તો યજ્ઞપશું દુઃખં મહદવાપ્નુવન્
યજ્ઞ માટેનો પશુ ન મળતાં તેમને ઘણું દુઃખ થયું.
દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય પિતરં તસ્મૈ સર્વં ન્યવેદયન્
પિતાને જોઈને તેમણે વંદન કર્યું અને બધું કહી દીધું.
રક્ષ્યમાણો ઽપિ પશ્યદ્ભિઃ કેનાપિ તુરગો હૃતઃ
ઘોડો જોતા-જોતાં પણ કોઈએ ચોરી લીધો.
પ્રયાસ્યધ્વમધર્મિષ્ઠાઃ સર્વે ઽનાવૃત્તયે પુનઃ
પિતાએ કહ્યું: 'હવે તમે બધા અયોગ્યો અહીંથી જાઓ અને પાછા ન આવો.'
તુરગેણ વિના સત્યં નેહાગ મનમસ્તિ વઃ
'ઘોડા વિના અહીં તમારો પાછો આવવો શક્ય નથી, એ સાચું છે.'
ઊચુર્ન દૃશ્યતે ઽદ્યાપિ તુરગઃ કિં પ્રકુમહ
તેઓએ કહ્યું: 'આજે પણ ઘોડો દેખાતો નથી; હવે શું કરીએ?'
ન ચાપિ દૃશ્યતે વાજી તદ્વાર્ત્તાપિ ન કુત્રચિત્
ઘોડો ક્યાંય દેખાતો નથી, તેની કોઈ ખબર પણ મળતી નથી.
વિભજ્ય રવાત્વા પાતાલં વિવિશામ તુરઙ્ગમમ્
'ચાલો, ધરતીને ભાગી પાતાળમાં ઘોડા માટે જઈએ.'
નિચખ્નુર્ભૂમિમંબોધેસ્તટા દારભ્ય સર્વતઃ
તેમણે દરિયાના કિનારા પરથી ચારે બાજુ ધરતી ખોદી.
ચુક્રુશુશ્ચાપિ ભૂતાનિ દૃષ્ટ્વા તેષાં વિચેષ્ટિતમ્
જ્યારે તેઓની ઉથલપાથલ જોઈ, ત્યારે બધા જીવોએ રડવાનું શરૂ કર્યું.
ભૂમેર્યોજનસાહસ્રં યોજયામાસુરંબુધૌ
તેઓએ ધરતીના હજાર યોજન સુધીના ભાગને દરિયામાં ફેલાવી દીધો.
ચરન્તમશ્વં પાતાલે દદૃશુર્નૃપનન્દનાઃ
રાજકુમારોને પાતાળમાં ફરતો ઘોડો દેખાયો.
સંતોષાજ્જહસુઃ કેચિન્નનૃતુશ્ચ મુદાન્વિતાઃ
કેટલાંક સંતોષથી હસ્યા અને કેટલાક આનંદમાં નાચવા લાગ્યા.
વૃદ્ધં પદ્માસનાસીનં નાસાગ્રન્યસ્તલોચનમ્
ત્યાં એક વૃદ્ધ પુરુષ કમળના આસન પર બેઠેલો, તેની નજર નાકના ટોચ પર સ્થિર હતી.
સ્વતેજસાભિસરતા પરિબૂર્ણેન સર્વતઃ
તેના પોતાના તેજથી ચારે બાજુ પ્રકાશિત થઈ રહ્યું હતું, બધું જ ભરાઈ ગયું હતું.
સ્વાન્તપ્રકાશિતાશેષવિજ્ઞાનમયવિગ્રહમ્
તેનું સ્વરૂપ સંપૂર્ણપણે જ્ઞાનથી બનેલું હતું અને અંદરથી પ્રકાશ પાથરી રહ્યો હતો.
આરૂઢયોગં વિધિવદ્ધ્યેયસંલીનમાનસમ્
તે યોગમાં સ્થિર હતો, તેનું મન યોગ્ય રીતે ધ્યાનમાં લીન હતું.
વિલોક્ય તત્ર તિષ્ઠન્તં વિમૃશન્તઃ પરસ્પરમ્
ત્યાં ઊભેલો તેને જોઈને, તેઓ એકબીજામાં ચર્ચા કરવા લાગ્યા.
તતો ઽયમશ્વહર્ત્તેતિ સાગરા કાલચોદિતાઃ
પછી સાગરમાં રહેતા લોકોએ, સમયના પ્રેરણે કહ્યું: 'આ ઘોડા ચોર છે.'
તતસ્તં પરિવાર્યોચુશ્વોરો ઽયં નાત્ર સંશયઃ
પછી તેને ઘેરીને તેઓ બોલ્યા: 'આ ચોર છે, આમાં કોઈ શંકા નથી.'
તં પ્રાકૃતવદાસીનં તે સર્વે હતવુદ્ધયઃ
બધા, જેમનું વિવેક નષ્ટ થઈ ગયું હતું, તેને સામાન્ય માણસની જેમ બેઠેલો જોયો.
તતો મુનિરદીનાત્મા ધ્યાનભઙ્ગપ્રધર્ષિતઃ
પછી તે મુનિ, જેનું મન દુઃખી ન થતું, તેના ધ્યાનમાં ખલેલ પડતાં પીડાઈ ગયો.
પ્રચચાલ દુરાધર્ષો ધર્ષિતસ્તૈર્ દુરાત્મભિઃ
તે દુર્જય મુનિ, દુષ્ટ મનવાળા લોકોના આઘાતથી થરથરી ઉઠ્યો.