મમ ક્રોધાગ્નિ વિપ્લુષ્ટાઃ સાગરાઃ પાપચેતસઃ
મારા ક્રોધાગ્નિથી પાપી મનવાળા સાગરો ભસ્મ થઈ ગયા છે.
તસ્માદ્ગતજ્વરા દેવા લોકાશ્ચૈવાકુતોભયાઃ
આથી, દેવતાઓ અને લોકોએ હવે કોઈ દુઃખ કે ભય રહેવું નહીં.
તદ્યૂયં નિર્ભયા ભૂત્વા વ્રજધ્વં સ્વાં પુરીં પ્રતિ
હવે તમે બધા નિર્ભય બનીને તમારી પોતાની નગરીમાં જાઓ.
કપિલેનૈવમુક્તાસ્તે દેવાઃ સર્વે સવાસવાઃ
કપિલે આવું કહ્યાના પછી, સર્વે દેવતાઓ અને ઇન્દ્ર ત્યાંથી વિદાય થયા.
એતસ્મિન્નન્તરે રાજા સગરઃ પૃથિવીપતિઃ
એ જ સમયે પૃથ્વીના રાજા સગર
આહૃત્ય સર્વસંભારાન્વસિષ્ઠાનુમતે તદા
વશિષ્ઠની મંજૂરીથી સર્વ સામગ્રી એકત્ર કરી,
દીક્ષાં પ્રવિષ્ટો નૃપતિર્હયસંચારણાય વૈ
રાજાએ અશ્વમેઘ યજ્ઞ માટે દિક્ષા લીધી.
સંચારયિત્વા તુરગં પરીત્ય પૃથિવીતલે
ઘોડાને પૃથ્વી પર ફરાવી અને સર્વત્ર ફરીને,
તતસ્તે પિતુરાદેશાત્તમાદાય તુરઙ્ગમમ્
પછી પિતાજીના આદેશથી તેણે ઘોડાને પકડી લીધો.
વિધિચોદનયૈવાશ્વઃ સ ભૂમૌ પરિવર્તિતતઃ
વિધિ પ્રમાણે એ ઘોડાને ધરતી પર ફરાવાયો.
પૃથિવીભૂભુજા તેન પૂર્વમેવ વિનિર્જિતા
એના દ્વારા પૃથ્વીના રાજાઓ પહેલેથી જ જીતાઈ ગયા હતા.
તતસ્તે રાજતનયા નિસ્તોયે લવણાંબુધૌ
પછી રાજાના પુત્રો કિનારાવિહોણા ખારા દરિયે પહોંચ્યા.
ભૂતલે વિવિશુર્હૃષ્ટાઃ પરિવાર્ય તુરઙ્ગમમ્
તેઓ ઘોડાને ઘેરીને આનંદથી ધરતીમાં પ્રવેશ્યા.
ઇતિ શ્રીબ્રહ્માણ્ડે મહાપુરાણે વાયુપ્રોક્તે મધ્યમભાગે તૃતીય ઉવોદ્ધાતપાદે સગરવરિતે ઽશ્વમોચનં નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના મધ્યભાગમાં, તૃતીય ઉવોધાતપાદમાં, સગરવૃત્તમાં, 'અશ્વમોચન' નામના બાવનમા અધ્યાયનો અંત આવ્યો.
જહારં તુરગં વાયુસ્તત્ક્ષણેન રસાતલમ્
વાયુએ ઘોડાને પકડી તરત જ તેને પાતાળમાં લઈ ગયો.
અનયત્તત્પથા રાજન્કપિલસ્યાન્તિકં મુનેઃ
એમણે એ ઘોડાને એ જ રસ્તે લઇ જઈને મુનિ કપિલ પાસે પહોંચાડ્યો.
પરીત્ય વસુધાં સર્વાં પ્રમાર્ગન્તસ્તુરગમમ્
પછી આખી ધરતી પર ઘોડાની શોધમાં ફર્યા.
અપશ્યન્તો યજ્ઞપશું દુઃખં મહદવાપ્નુવન્
યજ્ઞ માટેનો પશુ ન મળતાં તેમને ઘણું દુઃખ થયું.
દૃષ્ટ્વા પ્રણમ્ય પિતરં તસ્મૈ સર્વં ન્યવેદયન્
પિતાને જોઈને તેમણે વંદન કર્યું અને બધું કહી દીધું.
રક્ષ્યમાણો ઽપિ પશ્યદ્ભિઃ કેનાપિ તુરગો હૃતઃ
ઘોડો જોતા-જોતાં પણ કોઈએ ચોરી લીધો.
પ્રયાસ્યધ્વમધર્મિષ્ઠાઃ સર્વે ઽનાવૃત્તયે પુનઃ
પિતાએ કહ્યું: 'હવે તમે બધા અયોગ્યો અહીંથી જાઓ અને પાછા ન આવો.'
તુરગેણ વિના સત્યં નેહાગ મનમસ્તિ વઃ
'ઘોડા વિના અહીં તમારો પાછો આવવો શક્ય નથી, એ સાચું છે.'
ઊચુર્ન દૃશ્યતે ઽદ્યાપિ તુરગઃ કિં પ્રકુમહ
તેઓએ કહ્યું: 'આજે પણ ઘોડો દેખાતો નથી; હવે શું કરીએ?'
ન ચાપિ દૃશ્યતે વાજી તદ્વાર્ત્તાપિ ન કુત્રચિત્
ઘોડો ક્યાંય દેખાતો નથી, તેની કોઈ ખબર પણ મળતી નથી.
વિભજ્ય રવાત્વા પાતાલં વિવિશામ તુરઙ્ગમમ્
'ચાલો, ધરતીને ભાગી પાતાળમાં ઘોડા માટે જઈએ.'
નિચખ્નુર્ભૂમિમંબોધેસ્તટા દારભ્ય સર્વતઃ
તેમણે દરિયાના કિનારા પરથી ચારે બાજુ ધરતી ખોદી.
ચુક્રુશુશ્ચાપિ ભૂતાનિ દૃષ્ટ્વા તેષાં વિચેષ્ટિતમ્
જ્યારે તેઓની ઉથલપાથલ જોઈ, ત્યારે બધા જીવોએ રડવાનું શરૂ કર્યું.
ભૂમેર્યોજનસાહસ્રં યોજયામાસુરંબુધૌ
તેઓએ ધરતીના હજાર યોજન સુધીના ભાગને દરિયામાં ફેલાવી દીધો.
ચરન્તમશ્વં પાતાલે દદૃશુર્નૃપનન્દનાઃ
રાજકુમારોને પાતાળમાં ફરતો ઘોડો દેખાયો.
સંતોષાજ્જહસુઃ કેચિન્નનૃતુશ્ચ મુદાન્વિતાઃ
કેટલાંક સંતોષથી હસ્યા અને કેટલાક આનંદમાં નાચવા લાગ્યા.