નિશ્ચેષ્ટં પરિતં ભૂમૌ દદર્શ પતિમાત્મનઃ
તેને પોતાના પતિને જમીન પર નિષ્પ્રાણ પડેલા જોયા.
અન્વાહતેવાશનિના મૂર્છિતાન્યપતદ્ભુવિ
જેમ કે વીજળી વાગી હોય તેમ, એ બેહોશ થઈને જમીન પર પડી ગઈ.
પતિત્વોત્થાય સા ભૂયઃ સુસ્વરં પ્રરુરોદ હ
પછી પડીને ફરી ઊભી થઈ અને સ્પષ્ટ અવાજે રડવા લાગી.
અશ્રુપૂર્મમુખી દીના પતિતા શોકસાગરે
આંસુઓથી ભરાયેલું મુખ, દુઃખી અને શોકના દરિયામાં ગરકાવ થઈ ગઈ.
હા ધિગત્યન્તશાન્ત ત્વં નૈવ કાઙ્ક્ષેત ચેદૃશમ્
હાય! ધિક્કાર છે! હે સંપૂર્ણ શાંત મનવાળા, તમે કદી આવું દુઃખ ઇચ્છ્યું જ ન હોત.
ક્ષિપ્ત્વાનાથામગાધે માં ક્વ ચ યાતો ઽસિ માનદ
મને આ અંધકારમાં એકલી છોડી, હે માન આપનાર, તમે ક્યાં ચાલ્યા ગયા છો?
યાસિ યત્ર ત્વમેકાકી તત્ર માં નેતુમર્હસિ
તમે જ્યાં એકલા જાઓ છો, ત્યાં મને પણ સાથે લઈ જવું જોઈએ.
ન દીર્યતે મહાભાગ કઠિનાઃ ખલુ યોષિતઃ
હે ધન્ય, સ્ત્રીઓનું હૃદય ખરેખર કઠોર હોય છે, કેમ કે એ તૂટતું નથી.
ચુક્રોશ રામરામેતિ ભૃશં દુઃખપરિપ્લુતા
ઘણું દુઃખ ભેગું થઈ ગયું હતું, તેથી એ વારંવાર 'રામા! રામા!' કહીને રડવા લાગી.
અકૃતવ્રણસંયુક્તઃ સ્વાશ્રમાય ન્યવર્ત્તત
કોઈ ઈજા વિના, તે પોતાના આશ્રમ તરફ પાછો વળ્યો.
પશ્યન્નુદ્વિગ્નહૃદયસ્તૂર્ણં પ્રાપાશ્રમં વિભુઃ
આ જોઈને, ચિંતિત હૃદયથી, એ મહાન પુરુષ ઝડપથી આશ્રમમાં પહોંચી ગયો.
નવિભૂતેવ શોકેન પ્રારુદદ્રેણુકા પુનઃ
શોકથી જાણે સંમોહિત થઈ ગઈ હોય તેમ, રેણુકા ફરી રડવા લાગી.
ઉભાભ્યામપિ હસ્તાભ્યામુદરં સમતાડયત્
એણે બંને હાથથી પોતાનું પેટ સમાન રીતે પિટ્યું.
કુરરીમિવ શોકાર્ત્તા દૃષ્ટ્વા દુઃખમુપેયિવાન્
જ્યારે એણે દુઃખથી ત્રસ્ત, શોકમાં ડૂબેલી એક કરડી જેવી સ્ત્રીને જોયા, ત્યારે એ પણ ભારે દુઃખી થયો.
નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં તસ્થૌ ભૂમાવર્ધોમુખઃ
એના આંખોમાં આંસુ ભરાયા હતા અને એ જમીન પર ઊભો રહ્યો, માથું નમાવેલું.
કિમિદં ભૃગુશાર્દૂલ નૈતત્વય્યુપપાદ્યતે
ભૃગુઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ શું છે? આ તો તમને શોભતું નથી.
ધૃતિમન્તો મહાન્તસ્તુ દુઃખં કુર્વતિ ન વ્યયે
મોટા અને ધીરજવાન લોકો દુઃખને કદી પોતાના પર હાવી થવા દેતા નથી.
ત્યજ શોકં મહાબાહો ન તત્પાત્રં ભવદૃશાઃ
મહાબાહુ, દુઃખ છોડો; આવું વર્તન તમારા જેવા માટે યોગ્ય નથી.
શોકસ્તસ્યાવકાશં ત્વં કથં ત્દૃદિ નિયચ્છસિ
તમારા જેવા દયાળુ હૃદયમાં દુઃખને કેમ સ્થાન આપો છો?
રુદતીં બત વૈધવ્યશં કાપહતચેતનામ્
અરે, એ વિધવા રડી રહી છે, દુર્ભાગ્યે એનું મન તૂટી ગયું છે.
તસ્માદતીતમખિલં ત્યક્ત્વા કૃત્યં વિચિન્તય
એથી, જે થઈ ગયું તે ભૂલી જાઓ અને હવે શું કરવું તે વિચારો.
રામઃ સંસ્તંભયામાસ શનૈરાત્માનમાત્મના
રામે ધીરેધીરે પોતાને પોતે સંભાળી લીધો.
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો હસ્તાભ્યામુદરં સમતાડયત્
એણે એકવીસ વાર પોતાના હાથથી પેટ પિટ્યું.
રુદતીમલમંબેતિ સાંત્વયામાસ માતરમ્
એણે પોતાની માતાને શાંત પાડતાં કહ્યું: 'હવે પૂરતું રડી લીધું.'
ત્રિઃસપ્તકૃત્વો યદિદં ત્વયા વક્ષઃ સમાહતમ્
કારણ કે તું એકવીસ વાર એમ જ પોતાના છાતી પર માર્યું છે—
હનિષ્યે ભુવિ સર્વત્ર સત્યમેતદ્બ્રવિમિ તે
હું પૃથ્વી પર જ્યાં જ્યાં હોઈશ ત્યાં બધાને મારીશ—આ હું તને સાચું વચન આપું છું.
નાસ્ત્યેવ નૂનમાયાતમતિક્રાન્તસ્ય વસ્તુનઃ
નિષ્ઠિતપણે, જે પસાર થઈ ગયું છે, એ પાછું આવતું નથી.
કૃચ્છ્રાદ્ધૈર્યં સમાલંબ્ય તથેતિ પ્રત્યભાષત
મોટા પ્રયત્ને એણે પોતાને સંભાળી અને કહ્યું: 'જેમ તું ઈચ્છે તેમ જ થાઓ.'
અગ્નૌ સત્કર્ત્તુમારેભે દેહં રાજન્યથવિધિ
એણે રાજાના દેહ માટે વિધિ પ્રમાણે અગ્નિમાં ક્રિયા કરવાનું શરૂ કર્યું.
પુત્રાન્સર્વાન્સમાહૂય ત્વિદં વચનમબ્રવીત્
એણે બધા પુત્રોને બોલાવીને કહ્યું: