પશ્યતાં સર્વભૂતાનાં ગગનં પ્રત્યપદ્યત
બધા જીવજંતુઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, ગાય આકાશમાં ચડી ગઈ.
પ્રસહ્ય બદ્ધ્વા તદ્વત્સં જગ્મુરેવાતિનિર્ઘૃણાઃ
એ જ રીતે, ક્રૂર લોકો દૂધવતને બાંધીને જોરથી લઈ ગયા.
સ પાપસ્તરસા રાજ્ઞઃ સન્નિધિં સમુપાગમત્
એ પાપી ઝડપથી રાજાના દરબારમાં પહોંચ્યો.
તદ્વ્રત્તાન્તમશેષેણ વ્યાચચક્ષે સસાધ્વસઃ
કાંપતો કાંપતો, તેણે આખી ઘટના વિગતે કહી સંભળાવી.
ઉપોદ્ધાતપાદેર્ઽજુનોપાખ્યાને એકોનત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ
ઉપોધાત વિભાગમાં અર્જુન કથા નો ઓગણત્રીસમો અધ્યાય
ઉદ્વિગ્નચેતાઃ સુભૃશં ચિન્તયામાસ નૈકધા
તેનું મન ખૂબ જ ઉથલપાથલ થતું હતું, અને એ અનેક રીતે વિચારવા લાગ્યો.
બ્રહ્મસ્વહરણે વાઞ્છા તદ્ધત્યા ચાતિગર્હિતા
બ્રાહ્મણનું ધન લૂંટવાની ઈચ્છા અને તેને મારી નાખવું, બંને બહુ જ નિંદનીય છે.
વચનં તર્હિ તાં જહ્યાં વિમૂઢાત્મા ગતત્રપઃ
તો પછી, શું હું એના શબ્દો છોડી દઉં, જ્યારે હું મૂર્ખ અને લાજવિહોણો બની ગયો છું?
સ્વપુરં પ્રતિચક્રામ સબલઃ સાનુગસ્તતઃ
પછી તે પોતાની સેનાઓ અને સાથીઓ સાથે પોતાના શહેર તરફ પાછો ફર્યો.
આશ્રમાત્સહસા રાજન્વિનિશ્ચક્રામ રેણુકા
હે રાજા, રેણુકા અચાનક આશ્રમમાંથી બહાર નીકળી ગઈ.
નિશ્ચેષ્ટં પરિતં ભૂમૌ દદર્શ પતિમાત્મનઃ
તેને પોતાના પતિને જમીન પર નિષ્પ્રાણ પડેલા જોયા.
અન્વાહતેવાશનિના મૂર્છિતાન્યપતદ્ભુવિ
જેમ કે વીજળી વાગી હોય તેમ, એ બેહોશ થઈને જમીન પર પડી ગઈ.
પતિત્વોત્થાય સા ભૂયઃ સુસ્વરં પ્રરુરોદ હ
પછી પડીને ફરી ઊભી થઈ અને સ્પષ્ટ અવાજે રડવા લાગી.
અશ્રુપૂર્મમુખી દીના પતિતા શોકસાગરે
આંસુઓથી ભરાયેલું મુખ, દુઃખી અને શોકના દરિયામાં ગરકાવ થઈ ગઈ.
હા ધિગત્યન્તશાન્ત ત્વં નૈવ કાઙ્ક્ષેત ચેદૃશમ્
હાય! ધિક્કાર છે! હે સંપૂર્ણ શાંત મનવાળા, તમે કદી આવું દુઃખ ઇચ્છ્યું જ ન હોત.
ક્ષિપ્ત્વાનાથામગાધે માં ક્વ ચ યાતો ઽસિ માનદ
મને આ અંધકારમાં એકલી છોડી, હે માન આપનાર, તમે ક્યાં ચાલ્યા ગયા છો?
યાસિ યત્ર ત્વમેકાકી તત્ર માં નેતુમર્હસિ
તમે જ્યાં એકલા જાઓ છો, ત્યાં મને પણ સાથે લઈ જવું જોઈએ.
ન દીર્યતે મહાભાગ કઠિનાઃ ખલુ યોષિતઃ
હે ધન્ય, સ્ત્રીઓનું હૃદય ખરેખર કઠોર હોય છે, કેમ કે એ તૂટતું નથી.
ચુક્રોશ રામરામેતિ ભૃશં દુઃખપરિપ્લુતા
ઘણું દુઃખ ભેગું થઈ ગયું હતું, તેથી એ વારંવાર 'રામા! રામા!' કહીને રડવા લાગી.
અકૃતવ્રણસંયુક્તઃ સ્વાશ્રમાય ન્યવર્ત્તત
કોઈ ઈજા વિના, તે પોતાના આશ્રમ તરફ પાછો વળ્યો.
પશ્યન્નુદ્વિગ્નહૃદયસ્તૂર્ણં પ્રાપાશ્રમં વિભુઃ
આ જોઈને, ચિંતિત હૃદયથી, એ મહાન પુરુષ ઝડપથી આશ્રમમાં પહોંચી ગયો.
નવિભૂતેવ શોકેન પ્રારુદદ્રેણુકા પુનઃ
શોકથી જાણે સંમોહિત થઈ ગઈ હોય તેમ, રેણુકા ફરી રડવા લાગી.
ઉભાભ્યામપિ હસ્તાભ્યામુદરં સમતાડયત્
એણે બંને હાથથી પોતાનું પેટ સમાન રીતે પિટ્યું.
કુરરીમિવ શોકાર્ત્તા દૃષ્ટ્વા દુઃખમુપેયિવાન્
જ્યારે એણે દુઃખથી ત્રસ્ત, શોકમાં ડૂબેલી એક કરડી જેવી સ્ત્રીને જોયા, ત્યારે એ પણ ભારે દુઃખી થયો.
નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં તસ્થૌ ભૂમાવર્ધોમુખઃ
એના આંખોમાં આંસુ ભરાયા હતા અને એ જમીન પર ઊભો રહ્યો, માથું નમાવેલું.
કિમિદં ભૃગુશાર્દૂલ નૈતત્વય્યુપપાદ્યતે
ભૃગુઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ શું છે? આ તો તમને શોભતું નથી.
ધૃતિમન્તો મહાન્તસ્તુ દુઃખં કુર્વતિ ન વ્યયે
મોટા અને ધીરજવાન લોકો દુઃખને કદી પોતાના પર હાવી થવા દેતા નથી.
ત્યજ શોકં મહાબાહો ન તત્પાત્રં ભવદૃશાઃ
મહાબાહુ, દુઃખ છોડો; આવું વર્તન તમારા જેવા માટે યોગ્ય નથી.
શોકસ્તસ્યાવકાશં ત્વં કથં ત્દૃદિ નિયચ્છસિ
તમારા જેવા દયાળુ હૃદયમાં દુઃખને કેમ સ્થાન આપો છો?
રુદતીં બત વૈધવ્યશં કાપહતચેતનામ્
અરે, એ વિધવા રડી રહી છે, દુર્ભાગ્યે એનું મન તૂટી ગયું છે.