તત્પ્રસાદસમુન્નદ્ધા મજ્જયં ત્યનયોન્મુખાઃ
તે કૃપાથી ઉન્નત થયેલા, વિનાશ તરફ મન મૂકીને, હવે ડૂબી રહ્યા છે.
તન્મતાનુપ્રવૃત્તિશ્ચ રાજા સદ્યો વિષીદતિ
તેની સલાહ પ્રમાણે ચાલવામાં આવે તો, રાજા તરત જ મુશ્કેલીમાં ફસાઈ જાય છે.
આત્મના સહ દુર્બુદ્ધિર્લોહનૌરિવ મજ્જયેત્
દુર્ભુદ્ધિ માણસ પોતે જ પોતાને લોખંડની નાવ જેવી ડૂબાડી દે છે.
મતમસ્ય સુદુર્બુદ્ધેર્નાનુવર્ત્તિતુમર્હસિ
આ બહુ જ દુર્ભુદ્ધિ વાળા માણસની વાત કદી પણ માનવી નહિ.
આક્ષિપ્ય મન્ત્રી રાજાનમિદં ભૂયો હ્યભાષત
મંત્રીએ રાજાને ઠપકો આપી ને ફરી આ રીતે કહ્યું:
મહાન્તિ રાજકાર્યાણિ દ્વિજૈર્વેત્તું ન શક્યતે
મહાન રાજકામો બ્રાહ્મણો દ્વારા સમજાઈ શકતાં નથી.
વિના વૈ ભોજનાદાને કાર્યં વિપ્રો ન વિન્દતિ
ભોજન અને દાન વિના બ્રાહ્મણ પોતાનું કામ પૂરું કરી શકતો નથી.
પ્રતિસંગ્રાહયણીયશ્ચ નાધિકં સાધિતં ક્વચિત્
તેને માત્ર જે યોગ્ય હોય એટલું જ આપવું, વધારે કદી નહિ આપવું.
નોચેદ્રાજ્યં પરિત્યજ્ય ગચ્છસ્વતપસે વનમ્
નહીંતર, રાજ્ય છોડી દે અને તપ માટે જંગલમાં જા.
પ્રસહ્ય હરણે વાપિ નાધર્મસ્તે ભવિષ્યતિ
જો તું બળજબરીથી પણ લઈ લે તો પણ તને પાપ લાગશે નહિ.
દત્ત્વા મૂલ્યં ગવાશ્વાદ્યમૃષેર્થેનુઃ પ્રગૃહ્યતામ્
ગાય, ઘોડા કે બીજું ધન આપી, ઋષિની ગાય લઈ લેવી.
તપોધનાનાં હિ કુતો રત્નસંગ્રહણાદરઃ
જે તપમાં ધનવાન છે, તેમને રત્ન એકઠાં કરવાની ઈચ્છા ક્યાંથી આવે?
તસ્માત્તે સર્વથા ધેનું યાચિતઃ સંપ્રદાસ્યતિ
એટલે, જ્યારે તું માગશે ત્યારે એ ચોક્કસ ગાય આપી દેશે.
સંગૃહ્ય વિત્તં વિપુલં ધેનું તાં પ્રતિદાસ્યતિ
ઘણું ધન મળ્યા પછી, એ ગાય પાછી આપી દેશે.
ઇતિ મે વર્ત્તતે બુદ્ધિઃ કથં વા મન્યતે ભવાન્
મારી સમજ તો આવી છે; પણ મહારાજ, આપ શું વિચારો છો?
દત્ત્વા ચાભીપ્સિતં તસ્મૈ તાં ગામાનય મન્ત્રિક
જે તે ઈચ્છે છે એ આપી, એ ગાય લાવી લેજે, મંત્રી.
નિવૃત્ય પ્રયયૌ શીઘ્રં જમદગ્નેરથાશ્રમમ્
પછી, ત્યાંથી પાછો ફરી, તે ઝડપથી જમદગ્નિના આશ્રમ તરફ ગયો.
સમિદાનયનાર્થાય રામો ઽપિ પ્રયયૌ વનમ્
રામ પણ સમિદ્ધ લેવા માટે વનમાં ગયો.
પ્રણમ્ય મુનિશાર્દૂલમિદં વચનમબ્રવીત્
મુનિમાં શ્રેષ્ઠ એવા મહાત્માને વંદન કરીને, તેણે આ શબ્દો કહ્યા.
રત્નભૂતા ચ ધેનુઃ સા ભુવિ દોગ્ધ્રીષ્વનુત્તમા
એ ગાય રત્ન જેવી હતી અને પૃથ્વી પર દૂધ આપનારી ગાયોમાં શ્રેષ્ઠ હતી.
આદાય ગોરત્નભૂતાં ધેનું મે દાતુમર્હસિ
તમે એ રત્નરૂપ ગાય લઈને મને આપવી જોઈએ.
રાજા વદાન્યઃ સ કથં બ્રહ્મસ્વમભિવાઞ્છતિ
એવો દાનશીલ રાજા બ્રાહ્મણનું માલ કેવી રીતે ઈચ્છી શકે?
ગવાયુતેન તસ્માત્ત્વં તસ્મૈ તાં દાતુમર્હસિ
તેથી, દસ હજાર ગાયના બદલે તમે એ ગાય તેને આપવી જોઈએ.
હવિર્ધાનીં ચ વૈ તસ્માન્નોત્સહે દાતુમઞ્જસા
હું એ હવન માટેની ગાય સીધી આપી શકતો નથી.
દેહિ ધેનુમિમામેકાં તત્તે શ્રેયો ભવિષ્યતિ
આ એક ગાય આપી દો; એ જ તમારું કલ્યાણ લાવશે.
ગુરુણા યાચિતં કિં તે વચસા નૃપતેઃ પુનઃ
ગુરુએ માગ્યું છે ત્યારે, રાજાના શબ્દોની તમને શું જરૂર છે?
યથા બલેન નીતાયાં તસ્યાં ત્વં કિં કરિષ્યસિ
જો એ ગાય બળજબરીથી લઈ જવામાં આવે તો તમે શું કરશો?
વિપ્રો ઽહં કિં કરિષ્યામિ સ્વેચ્છાવિતરણં વિના
હું બ્રાહ્મણ છું; મારી મરજી વિના આપ્યા વગર હું શું કરી શકું?
પ્રસહ્ય નેતુમારેભે મુનેસ્તસ્ય પયસ્વિનીમ્
તે વ્યક્તિએ મુનિની દૂધ આપતી ગાયને બળજબરીથી ખેંચવાની શરૂઆત કરી.
ઉપોદ્ધાતપાદે ઽષ્ટાવિંશતિતમો ઽધ્યાયઃ
ઉપોદ્ધાત પાદના અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય.