અહો ઽસ્ય તપસઃ સિદ્ધિર્લોક વિસ્મયદાયિની
અરે, તેના તપની સિદ્ધિ તો આખા જગતને આશ્ચર્યમાં મૂકે છે.
કિં મે સકલરાજ્યેન યોગર્દ્ધ્યા વાપ્યનલ્પયા
મારે આખા રાજ્ય કે મહાન યોગસંપત્તિથી શું કામ?
અનયોત્પાદિતા નૂનં સંપત્સ્વર્ગસદામપિ
નિશ્ચયે, સ્વર્ગમાં વસતા લોકોની સંપત્તિ પણ એના દ્વારા જ પ્રાપ્ત થઈ છે.
અસ્યા ધેનોરહં મન્યે કલાં નાર્હતિ ષોડશીમ્
મને લાગે છે કે હું તો એ ગાયના સોળમા ભાગને પણ લાયક નથી.
ચન્દ્રગુપ્તો ઽબ્રવીન્મન્ત્રી કૃતાઞ્જલિ પુટસ્તદા
ત્યારે ચાણક્યે હાથ જોડીને ચંદ્રગુપ્તને કહ્યું.
રક્ષિતેન ચ રાજ્યેન પુર્યા વા કિં ફલં તવ
રક્ષાયેલું રાજ્ય કે શહેર તને શું લાભ આપે છે?
વર્ત્તતે નાર્દ્ધમપિ તે રાજ્યં શૂન્યં તવ પ્રભો
પ્રભુ, તું જે રાજ્ય ધરાવે છે એ તો ખાલી છે; તને તો અડધું પણ રાજ્ય બચ્યું નથી.
ભવનાનિ મનોજ્ઞાનિ મનોજ્ઞાશ્ચ તથા સ્ત્રિયઃ
મહેલો સુંદર છે અને સ્ત્રીઓ પણ મનમોહક છે.
ધેનો તસ્યાં ક્ષણેનૈવ વિલીનં પશ્યતો મમ
પણ એ બધું મારા નજર સામે જ એક પળમાં એ ગાયમાં સમાઈ ગયું.
એવંપ્રભાવા સા યસ્ય તસ્ય કિં દુર્લં ભવેત્
જેના પાસે આવો પ્રભાવ છે, એ માટે શું અશક્ય છે?
યદિ તે ઽનુમતં કૃત્યમાખ્યેયમનુજીવિભિઃ
જો તું મંજૂરી આપે તો, તારા સેવકોએ જે કરવું છે તે જણાવી દે.
બ્રહ્મસ્વં નાપહર્તવ્યમિતિ મે શઙ્કતે મનઃ
મારું મન શંકા કરે છે કે બ્રાહ્મણની મિલકત ક્યારેય લેવી નહીં જોઈએ.
ગર્ગો મતિમતાં શ્રેષ્ઠો ગર્હયન્નિવ ભૂપતે
ગર્ગ, બુદ્ધિશાળી લોકોમાં શ્રેષ્ઠ, રાજા, જાણે તું ઠપકો આપે તેમ બોલ્યા,
બ્રહ્મસ્વસદૃશં લોકે દુર્જરં નેહ વિદ્યતે
આ જગતમાં બ્રાહ્મણની મિલકત જેટલું સહન કરવું મુશ્કેલ બીજું કંઈ નથી.
કુલં સમૂલં દહતિ બ્રહ્મસ્વારણિપાવકઃ
બ્રાહ્મણની મિલકતનો અગ્નિ આખા કુટુંબને મૂળથી જ ભસ્મ કરી નાખે છે.
પુત્રપૌત્રાન્તફલદં વિપાકકટુ પાર્થિવ
એના પરિણામો કડવા હોય છે, રાજા, અને એ પુત્ર-પૌત્ર સુધી ફળ આપે છે.
કિન્નામાસન્ન કુરુતે નેત્રાસ દ્વિપ્રલોભિતમ્
બીજાના ધનની લાલચથી અંધ થયેલા માણસ પાસે શું નજીક આવતું નથી?
આદાનં ચિન્તયાનો હિ બાહ્મણેષ્વભિવાઞ્છતિ
કારણ કે, લેવાની ઈચ્છા રાખીને એ બ્રાહ્મણના ધનની કામના કરે છે.
મા કૃથાસ્તદ્ધિ લોકેષુ યશોહાનિકરં તવ
એવું કદી કરશો નહીં, કારણ કે એ તારો યશ ઓછું કરે છે.
યશાંશિ કર્મણાનેન સંપ્રતં માવ્યનીવશઃ
આ કામથી હવે તું તારો યશ નાશ ન કરી બેસે.
તત્પ્રસાદસમુન્નદ્ધા મજ્જયં ત્યનયોન્મુખાઃ
તે કૃપાથી ઉન્નત થયેલા, વિનાશ તરફ મન મૂકીને, હવે ડૂબી રહ્યા છે.
તન્મતાનુપ્રવૃત્તિશ્ચ રાજા સદ્યો વિષીદતિ
તેની સલાહ પ્રમાણે ચાલવામાં આવે તો, રાજા તરત જ મુશ્કેલીમાં ફસાઈ જાય છે.
આત્મના સહ દુર્બુદ્ધિર્લોહનૌરિવ મજ્જયેત્
દુર્ભુદ્ધિ માણસ પોતે જ પોતાને લોખંડની નાવ જેવી ડૂબાડી દે છે.
મતમસ્ય સુદુર્બુદ્ધેર્નાનુવર્ત્તિતુમર્હસિ
આ બહુ જ દુર્ભુદ્ધિ વાળા માણસની વાત કદી પણ માનવી નહિ.
આક્ષિપ્ય મન્ત્રી રાજાનમિદં ભૂયો હ્યભાષત
મંત્રીએ રાજાને ઠપકો આપી ને ફરી આ રીતે કહ્યું:
મહાન્તિ રાજકાર્યાણિ દ્વિજૈર્વેત્તું ન શક્યતે
મહાન રાજકામો બ્રાહ્મણો દ્વારા સમજાઈ શકતાં નથી.
વિના વૈ ભોજનાદાને કાર્યં વિપ્રો ન વિન્દતિ
ભોજન અને દાન વિના બ્રાહ્મણ પોતાનું કામ પૂરું કરી શકતો નથી.
પ્રતિસંગ્રાહયણીયશ્ચ નાધિકં સાધિતં ક્વચિત્
તેને માત્ર જે યોગ્ય હોય એટલું જ આપવું, વધારે કદી નહિ આપવું.
નોચેદ્રાજ્યં પરિત્યજ્ય ગચ્છસ્વતપસે વનમ્
નહીંતર, રાજ્ય છોડી દે અને તપ માટે જંગલમાં જા.
પ્રસહ્ય હરણે વાપિ નાધર્મસ્તે ભવિષ્યતિ
જો તું બળજબરીથી પણ લઈ લે તો પણ તને પાપ લાગશે નહિ.