અત્ર મધ્યં પ્રશંસંતિ હ્રસ્વં કાષ્ઠવિવર્જ્જિતમ્
અહીં મધ્ય ભાગ નાનું અને લાકડાવિહોણું હોવાથી વખાણવામાં આવે છે.
નગરાદર્દ્ધવિષકંભઃ ખેટં પાનં તદૂર્દ્ધતઃ
નગરના વ્યાસનો અડધો ભાગ ખેટ છે અને તેના ઉપર પાન છે.
દ્વિક્રોશઃ પરમા સીમા ક્ષેત્રસીમા ચતુર્દ્ધનુઃ
અતિમર્યાદા બે ક્રોશ છે; ખેતરની સીમા ચાર ધનુષ છે.
વિંશદ્ધનુર્ગ્રામમાર્ગઃ સીમામાર્ગો દશૈવ તુ
ગામનો રસ્તો વીસ ધનુષનો છે; સીમાનો રસ્તો દસનો છે.
નૃવાજિરથનાગાનામસંબાધસ્તુ સંચરઃ
માણસો, ઘોડા, રથ અને હાથીઓ માટે રસ્તો નિર્વિઘ્ન છે.
ત્રિકા રથ્યોપરથ્યાઃ સ્યુર્દ્વિકા શ્ચાપ્યુપરત્યકાઃ
ત્રણ મુખ્ય રસ્તા અને પાંજરા રસ્તા છે; બે ઉપમાર્ગ પણ છે.
ધૃતિમાર્ગસ્તૂર્દ્ધષષ્ઠં ક્રમશઃ પદિકઃ સ્મૃતઃ
ધૈર્યપથ ક્રમશઃ છાસઠ છે; પદયાત્રા માટેનો માર્ગ એવો માનવામાં આવે છે.
કૃતેષુ તેષુ સ્થાનેષુ પુનર્ગેહગૃહાણિ વૈ
આ સ્થળો નિર્ધારિત થયા પછી ફરી ઘર અને નિવાસો બનાવવામાં આવે છે.
તથા કર્તું સમારબ્ધાશ્ચિંતયિત્વા પુનઃ પુનઃ
આ રીતે બાંધકામ શરૂ કરીને તેઓ વારંવાર વિચારતા અને યોજના બનાવતા.
અત ઊર્દ્ધ ગતાશ્ચાન્યા એવં તિર્યગ્ગતાઃ પરા
પછી બીજાઓ આગળ વધ્યા અને જેમ તિર્યક ગયા એમ પણ.
યથા કૃતાસ્તુ તૈઃ શાખાસ્ત સ્માચ્છાલાસ્તુ તાઃ સ્મૃતાઃ
જેમ તેઓએ શાખાઓ બનાવેલી, તેમ એ શાખાઓ તરીકે ઓળખાય છે.
તસ્માત્તાશ્ચ સ્મૃતાઃ શાલાઃ શાલાત્વં તાસુ તત્સ્મૃતમ્
આથી, એ બધું 'શાળા' તરીકે ઓળખાય છે અને તેમનું સ્વરૂપ પણ 'શાળા' તરીકે જ યાદ રાખવામાં આવે છે.
તસ્માદ્ ગૃહાણિ શાલાશ્ચ પ્રાસાદાશ્ચૈવ સંજ્ઞિતા
આથી, ઘર, શાળા અને મહેલ એમનું નામ એવું જ રાખવામાં આવ્યું છે.
નષ્ટેષુ મધુના સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષેષુ વૈ તદા
જ્યારે મધ સાથે સાથે કલ્પવૃક્ષો પણ નષ્ટ થઈ ગયા ત્યારે,
તતઃ પ્રાદુર્બભૌ તાસાં સિદ્ધિસ્ત્રેતાયુગે તદા
પછી ત્રેતાયુગમાં એ શાળાઓની સિદ્ધિ પ્રગટ થઈ.
તાસાં વૃષ્ટ્યુદકાનીહ યાનિ મિષ્ટગતાનિ ચ
અહીં વરસાદનું પાણી અને જમીનમાં ઉતરી ગયેલું પાણી,
યે પરસ્તાદપાં સ્તોકાઃ સંપાતાઃ પુથિવીતલે
અને પૃથ્વી પર બીજે જ્યાં થોડુંક પાણી પડ્યું હતું,
પુષ્પમૂલફલિન્યસ્તુ ઓષધ્યસ્તા હિ જજ્ઞિરે
એમાંથી ફૂલ, મૂળ અને ફળ આપતી વનસ્પતિઓ તથા ઔષધિઓ ઉત્પન્ન થઈ.
ઋતુપુષ્પફલાશ્ચૈવ વૃક્ષા ગુલ્માશ્ચ જજ્ઞિરે
અને ઋતુ પ્રમાણે ફૂલ અને ફળ આપતા વૃક્ષો તથા ઝાડીઓ પણ જન્મી.
તદૌષધેન વર્તંતે પ્રજાસ્ત્રેતા મુખે તદા
ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં લોકો એ ઔષધિઓના આધારથી જીવન વિતાવતાં.
અવશ્યભાવિનાર્થેન ત્રેતાયુગવશેન ચ
અટલ ઘટનાઓ અને ત્રેતાયુગના પ્રભાવને કારણે,
વૃક્ષગુલ્મૌષધીશ્ચૈવ પ્રસહ્ય તુ યથાબલમ્
વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓને જાતે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જોરથી લઈ લેવાતાં.
બ્રહ્મણો માનસાસ્તે વૈ ઉત્પન્ના યે જનાદિહ
બ્રહ્માના મનમાંથી અહીં જન્મેલા જે પ્રજાઓ હતી,
તત આવર્ત્તમાનાસ્તે ત્રેતાયાં જજ્ઞિરે પુનઃ
એ લોકો ફરીથી ત્રેતાયુગમાં જન્મ પામ્યા.
ભાવિતાઃ પૂર્વજાતીષુ ખ્યાત્યા તે શુભપાપયોઃ
પહેલાંના જન્મોમાં જેવાં બન્યા હતા, તે પ્રમાણે તેઓ સારા અને ખરાબ બંને માટે જાણીતા છે.
વીતલોભા જિતાત્માનો નિવસંતિ સ્મૃતેષુ વૈ
લોભથી મુક્ત અને આત્મસંયમી એવા લોકો, અગાઉના યાદ રહેલા લોકોમાં વસે છે.
તેષાં કર્માણિ કુર્વંતિ તેભ્યશ્ચૈવાબલાશ્ચ યે
તેઓ પોતાના કર્મો કરે છે અને જે લોકો એમની સામે નબળા છે, તેઓ પણ એમના પ્રમાણે વર્તે છે.
એવં વિપ્રતિપન્નેષુ પ્રપન્નેષુ પરસ્પરમ્
આ રીતે, જ્યારે તેઓ પરસ્પર વિરુદ્ધ અને વિવાદમાં પડ્યા,
પ્રનષ્ટા ગૃહ્યમાણા વૈ મુષ્ટિભ્યાં સિકતા યથા
જેમ રેતી મુઠ્ઠીમાં પકડતી વખતે સરકી જાય છે, તેમ તેઓ પકડવામાં આવતા જ અદૃશ્ય થઇ ગયા.
ફલૈર્ગૃહ્ણંતિ પુષ્પૈશ્ચ તથા મૂલૈશ્ચ તાઃ પુનઃ
પછી તેઓએ ફરીથી ફળો, ફૂલો અને મૂળથી તેમને પકડી લીધા.