સંધ્યા કૃતસ્ય પાદેન સંક્ષેપેણ વશાત્તતઃ
કૃતયુગની સંધ્યા ચોથા ભાગ જેટલી ટૂંકી અને તેના વશમાં રહે છે.
હીયંતે યુગધર્માસ્તે તપઃશ્રુતબલાયુષઃ
યુગોના ધર્મો જેમ કે તપ, શાસ્ત્રજ્ઞાન, બળ અને આયુષ્ય ઘટતા જાય છે.
ત્રેતાયુગસમુત્પત્તિઃ સાંશા ચ ઋષિસત્તમાઃ
હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, ત્રેતાયુગની ઉત્પત્તિ અધૂરી હતી.
કલ્પાદૌ સંપ્રવૃત્તાયાસ્ત્રેતાયાઃ પ્રસુખે તદા
કલ્પના આરંભે, જ્યારે ત્રેતાયુગ શરૂ થયું, ત્યારે બધું ખૂબ સુખદ હતું.
તસ્યાં સિદ્ધૌ પ્રનષ્ટાયામન્યા સિદ્ધિરજાયત
જ્યારે એ યુગની સિદ્ધિ નષ્ટ થઈ, ત્યારે બીજી સિદ્ધિ ઊભી થઈ.
મેઘેભ્યઃ સ્તનયિતૃભ્યઃ પ્રવૃત્તં પૃષ્ટિસર્જનમ્
મેઘો અને વીજળીમાંથી પૃષ્ઠ તરફથી પ્રવાહ શરૂ થયો.
પ્રજા આસંસ્તતસ્તાસાં વૃક્ષશ્ચ ગૃહ સંજ્ઞિતાઃ
પછી એ પ્રજાઓમાં વૃક્ષોને ઘર તરીકે ઓળખવામાં આવ્યાં.
વર્ત્તયંતેસ્મ તેભ્યસ્તાસ્ત્રેતાયુગમુખે પ્રજાઃ
ત્રેતાયુગની શરૂઆતમાં એ પ્રજાઓ વૃક્ષોમાં જ રહેતી હતી.
સંગલોલાત્મકો ભાવસ્તદા હ્યાકસ્મિકો ઽભવત્
ત્યારે સ્વભાવ અસ્થિર અને અચાનક બદલાઈ ગયો હતો.
તદા તદ્વૈ ન ભવતિ પુનર્યુગબલેન તુ
પછી યુગના પ્રભાવથી એ ફરી થતું નથી.
તતસ્તેનૈવ યોગેન વર્ત્તતે મૈથુનં તદા
પછી એ જ રીતથી સંયોગ થવા લાગ્યો.
અકાલે ચાર્તવોત્પત્ત્યા ગર્ભોત્પત્તિસ્તદાભવત્
અયોગ્ય સમયે, ઋતુ શરૂ થતાં જ ગર્ભની ઉત્પત્તિ થઈ.
પ્રણશ્યંતિ તતઃ સર્વે વૃક્ષાસ્તે ગૃહસંજ્ઞિતાઃ
પછી એ ઘરરૂપ વૃક્ષો બધાં નાશ પામ્યાં.
અભિધ્યાયંતિ તાઃ સિદ્ધિં સત્યાભિધ્યાયિનસ્તદા
ત્યારે જે લોકો સાચા મનથી ઇચ્છા કરતા, તેઓએ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી.
વસ્ત્રાણિ ચ પ્રસૂયંતે ફલાન્યાભરણાનિ ચ
કપડાં, ફળો અને આભૂષણો ઉત્પન્ન થયા.
આન્વીક્ષિકં મહાવીર્યં પુટકે પુટકે મધુ
મહાન વિચારશક્તિ અને દરેક કોષમાં મધ હતું.
ત્દૃષ્ટપુષ્ટાસ્તયા સિદ્ધ્યા પ્રજાસ્તા વિગતજ્વરાઃ
એ સિદ્ધિથી મજબૂત બનેલા લોકો રોગમુક્ત થયા.
વૃક્ષાંસ્તાઃ પર્યગૃહ્ણંત મધુ વા માક્ષિકં બલાત્
તેઓએ એ વૃક્ષો પકડી લીધા અને બળજબરીથી મધ કે માખીઓ લઈ લીધી.
પ્રનષ્ટા પ્રભુણા સાર્દ્ધં કલ્પવૃક્ષાઃ ક્વચિત્ક્વચિત્
ક્યારેક ક્યારેક કલ્પવૃક્ષો પોતાના સ્વામી સાથે અદૃશ્ય થઈ ગયા.
વર્ત્તંતે ચાનયા તાસાં દ્વંદ્વાન્યત્યુત્થિતાનિ તુ
એના સાથે, તેમના વચ્ચે દ્વંદ્વો ઊભા થયા.
દ્વંદ્વૈસ્તૈઃ પીડ્યમાનાસ્તુ ચુક્રુશુરાવૃણાનિ વા
એ દ્વંદ્વોથી પીડાઈને, તેઓ રડ્યા અથવા પોતાને ઢાંકી લીધા.
પૂર્વ નિકામચારાસ્તે હ્યનિકેતા યથાભવન્
જે પહેલાં મનમાની રીતે ફરતા હતા, તેઓ ફરીથી ઘરવિહોણા બન્યા.
મધુધુન્વત્સુ નિષ્ઠેષુ પર્વતેષુ નદીષુ ચ
મધથી ભરેલા શિખરો, પર્વતો અને નદીઓ પર.
યથાજોષં યથાકામં સમેષુ વિષમેષુ ચ
જેમ મન થાય તેમ, સમતલ કે ઊંચા-નીચા સ્થળે.
તતસ્તાન્નિર્મયામાસુઃ ખેટાનિ ચ પુરાણિ ચ
પછી તેમણે ગામો અને શહેરો બનાવ્યા.
તેષામાયામવિષ્કંભાઃ સન્નિવેશાંતરાણિ ચ
તેમના લંબાઈ, પહોળાઈ અને અંદરની રચનાઓ.
માનાર્થાનિ પ્રમાણાનિ તદા પ્રભૃતિ ચક્રિરે
ત્યારેથી માપદંડો અને પ્રમાણો નક્કી કર્યા.
દશ ત્વંગુલપર્વાણિ પ્રાદેશ ઇતિ સંજ્ઞિતઃ
દસ આંગળીના સાંધાંને 'પ્રદેશ' કહે છે.
તાલઃ સ્મૃતો મધ્યમયા ગોકર્ણશ્ચાપ્યનામયા
'તાળ' મધ્યમ માપ છે અને 'ગોકર્ણ' સૌથી નાનું છે.
રત્નિરંગુલપર્વાણિ સંખ્યયા ત્વેકવિશતિઃ
'રત્નિ' એકવીસ આંગળીના સાંધાં જેટલું છે.