ભૂતભવ્યભવદ્ધ્યેત ત્સમૃતં લોકત્રયં દ્વિજૈઃ
દ્વિજોએ ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાનના સ્વામીઓને ત્રણ લોક તરીકે સ્મરે છે.
ભવ્યં સ્મૃતં દિવં હ્યેતત્તેષાં વક્ષ્યામિ સાધનમ્
ભવિષ્યને સ્વર્ગ તરીકે ઓળખાય છે; હવે હું એના સાધન કહું છું.
ભૂરિતિ વ્યાહૃતં પૂર્વં ભૂર્લોકો ઽયમભૂત્તદા
પહેલાં 'ભૂઃ' શબ્દ ઉચ્ચારવામાં આવ્યો અને એથી ભૂલોકનું સર્જન થયું.
ભૂતત્વાદ્દર્શનાચ્ચૈવ ભૂર્લોકો ઽયમભૂત્તતઃ
આ જગતના હોવા અને તેને જોઈ શકાય એથી તેનું નામ ભૂલોક પડ્યું.
ભૂતે ઽસ્મિન્ભવદિત્યુક્તં દ્વિતીયં બ્રહ્મણા પુનઃ
આ જગતમાં પછી 'ભુવઃ' શબ્દ બ્રહ્માએ ઉચ્ચાર્યો.
ભવનાત્તુ ભુવલ્લોકો નિરુત્તયા હિ નિરુચ્યતે
'ભવન' એટલે થવું, એથી ભુવર્લોકનું નામ પડ્યું છે.
ઉત્પન્ને તુ તથા લોકે દ્વિતીયે બ્રહ્મણા પુનઃ
જ્યારે બીજું લોક પણ સર્જાયું, ત્યારે બ્રહ્માએ ફરી એ શબ્દ ઉચ્ચાર્યો.
અનાગતે ભવ્ય ઇત શબ્દ એષ વિભાવ્યતે
આગળ જે થવાનું છે, તેને 'ભવ્ય' શબ્દથી ઓળખાય છે.
ભૂરિતીયં સ્મૃતા ભૂમિરન્તરિક્ષં ભુવઃ સ્મૃતમ્
'ભૂઃ' એટલે પૃથ્વી અને 'ભુવઃ' એટલે આકાશ એમ માનવામાં આવે છે.
ત્રૈલોક્યયુક્તૈર્વ્યાહારૈસ્તિસ્રો વ્યાહૃતયો ઽભવન્
ત્રણે લોક સાથે જોડાયેલા આ ત્રણ ઉચ્ચારોથી ત્રણ વ્યાહૃતિઓ પ્રગટ થઈ.
યસ્માદ્ભૂતસ્ય લોકસ્ય ભવ્યસ્ય ભવતસ્તથા
ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યના લોકોથી—
પ્રધાનભૂતા દેવેન્દ્રા ગુણભૂતાસ્તથૈવ ચ
મુખ્ય દેવતાઓ, ઇન્દ્રો અને ગુણવાળા લોકો પણ—
યજ્ઞગન્ધર્વરક્ષાંસિ પિશાચો રગમાનુષાઃ
યજ્ઞો, ગંધર્વો, રાક્ષસો, પિશાચો અને માનવીઓ—
દેવેન્દ્રા ગુરવો નાથા રાજાનઃ પિતરો હિ તે
દેવોમાંના ઇન્દ્ર, ગુરુઓ, સ્વામી, રાજાઓ અને પિતૃઓ એ જ છે.
ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં દેવેન્દ્રાણાં સમાસતઃ
આ રીતે દેવોના ઇન્દ્રોની સામાન્ય ઓળખ અહીં કહી છે.
ગાધિજઃ કૌશિકો ધીમાન્વિશ્વામિત્રો મહાતપાઃ
ગાધિનો પુત્ર, બુદ્ધિશાળી કૌશિક, મહાન તપસ્વી વિશ્વામિત્ર—
બૃહસ્પતિસુતશ્ચાપિ ભરદ્વાજો મહા યશાઃ
અને બૃહસ્પતિનો પુત્ર, મહાપ્રતિષ્ઠિત ભરદ્વાજ—
સ્વાયંભુવો ઽત્રિર્ભગવાન્બ્રહ્મકોશઃ સપઞ્ચમઃ
સ્વાયંભુવ, ભગવાન અત્રિ અને બ્રહ્મકોષ પાંચમા છે.
વત્સરઃ કાશ્યપશ્યૈવ સપ્તૈતે સાધુસંમતાઃ
વત્સર અને કાશ્યપ—આ સાતે સંતો દ્વારા માન્ય છે.
ઇક્ષ્વાકુશ્ચ નૃગશ્ચૈવ ધૃષ્ટઃ શર્યાતિરેબ ચ
ઇક્ષ્વાકુ, નૃગ, ધૃષ્ટ અને શર્યાતિ પણ—
કરૂષશ્ચ પૃષધ્રશ્ચ પાંશુશ્ચનવમઃ સ્મૃતઃ
કરુષ, પૃષધ્ર અને પાંશુ – આ ત્રણેયને નવમા તરીકે યાદ કરવામાં આવે છે.
કીર્તિતા વૈ તથા હ્યેતે સપ્તમં ચૈતદન્તરમ્
આ રીતે, એ બધાને વર્ણવવામાં આવ્યા છે અને એમાં આ સાતમું ગણાય છે.
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ ભૂયઃ કિં કથયામ્યહમ્
હવે ફરીથી વિગતે અને ક્રમવાર કહું તો શું ફાયદો?
તૃતીયં વિસ્તરાત્પાદં સોપોદ્ધાતં પ્રવર્ત્તય
હવે ત્રીજું વિભાગ તેની શરૂઆત સહિત વિગતે શરૂ કરો.
પાદં સમુચ્ચયાદ્વિપ્રા ગદતો મે નિબોધત
હે બ્રાહ્મણો, હવે હું વિભાગ સંક્ષિપ્તમાં કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ નિસર્ગં શૃણુત દ્વિજાઃ
હે દ્વિજગણ, હવે સર્જનને વિગતે અને ક્રમવાર સાંભળો.
મહ દેવગણૈશ્ચૈવ ઋષિભિર્દાનવૈસ્સહ
મહાન દેવતાઓ, ઋષિઓ અને દાનવો સાથે,
માનુષૈઃ પશુભિશ્ચૈવ પક્ષિભિઃ સ્થાવરૈઃ સહ
માણસો, પશુઓ, પક્ષીઓ અને સ્થાવર જીવો સાથે,
વક્ષ્યે વૈવસ્વતં સર્ગં નમસ્કૃત્ય વિવસ્વતે
હું વિવસ્વાનને વંદન કરીને વૈવસ્વતનું સર્જન વર્ણવીશ.
સ્વાયંભુવેંઽતરે પૂર્વં સપ્તાસન્યે મહર્ષયઃ
પહેલા સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં સાત મહર્ષિઓ હતા.