એતે વત્સવિશેષાશ્ચ દોગ્ધારઃ ક્ષીરમેવ ચ
આ વિશિષ્ટ વાછરડાં, દૂધદેતી ગાય અને દૂધ—બધું એ જ છે.
બ્રહ્મણા પ્રથમં દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી મહાત્મના
પ્રથમ, મહાત્મા બ્રહ્માએ પૃથ્વીનું દૂધ દોહ્યું હતું.
તતઃ સ્વાયંભુવે પૂર્વં તદા મન્વન્તરે પુનઃ
પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પણ એ જ રીતે થયું.
તતઃ સ્વારોચિષે વાપિ પ્રાપ્તે મન્વન્તરે ઽધુના
પછી સ્વારોચિષ મન્વંતર આવતાં અને હવે પણ—
ઉત્તમેન તુ તેનાપિ દુગ્ધા દેવાનુ જેન તુ
તે મન્વંતરમાં પણ દેવપુત્ર ઉત્તમએ પૃથ્વીનું દૂધ દોહ્યું.
પુનશ્ચ પઞ્ચમે પૃથ્વી તામસસ્યાન્તરે મનોઃ
પછી પાંચમા મન્વંતર, એટલે તામસ મન્વંતર દરમિયાન ફરી પૃથ્વીનું દૂધ દોહાયું.
ચારિષ્ટવસ્ય વૈ ષષ્ઠે સંપ્રાપ્તે ચાન્તરે મનોઃ
છઠ્ઠા મન્વંતર, એટલે ચારિષ્ટ મનુના સમયમાં પણ એ જ રીતે થયું.
ચાક્ષુષે ચાપિ સંપ્રાપ્તે તદા મન્વન્તરે પુનઃ
અને ચાક્ષુષ મન્વંતર આવતાં પણ એ જ રીતે પૃથ્વીનું દૂધ દોહાયું.
ચાક્ષુષસ્યાન્તરે ઽતીતે પ્રાપ્તે વૈવસ્વતે પુનઃ
જ્યારે ચાક્ષુષ માનવંતર પૂરૂં થયું અને વૈવસ્વતનું યુગ ફરી આવ્યું,
એતૈર્દુગ્ધા પુરા પૃથ્વી વ્યતીતેષ્વન્તરેષુ વૈ
એ ગયા માનવંતરોમાં, આ દેવતાઓએ પૃથ્વીને દૂધ આપ્યું હતું.
એવં સર્વેષુ વિજ્ઞેયા અતીતાનાગતેષ્વિહ
આ રીતે, અહીંના બધા ભૂતકાળ અને ભવિષ્યના પ્રસંગો સમજવા યોગ્ય છે.
પૃથોસ્તુ પુત્રૌ વિક્રાન્તૌ જજ્ઞાતે ઽન્તર્દ્ધિપાષનૌ
પૃથુના બે પરાક્રમી પુત્રો, અજોડ શક્તિ ધરાવતા, જન્મ્યા હતા.
હવિર્ધાનાત્ષડાગ્નેયી ધિષણાજનયત્સુતાન્
હવિર્ધાન અને અગ્નિકન્યા ધિષણા પાસેથી પુત્રો જન્મ્યા હતા.
પ્રાચીનબર્હિર્ભગવાન્મહાનાસીત્પ્રજાપતિઃ
પ્રાચીનબર્હિ, મહાન અને પ્રસિદ્ધ, પ્રજાપતિ બન્યા.
પ્રાચીનાગ્રાઃ કુશાસ્તસ્ય તસ્માત્પ્રાચીનબર્હ્યસૌ
તેના યજ્ઞકુશ પૂર્વ દિશામાં મુકાયેલા હોવાથી તેને પ્રાચીનબર્હિ કહેવાયો.
મહતસ્તપસઃ પારે સવર્ણાયાં પ્રજાપતિઃ
મહાન તપ પૂર્ણ થતાં, સાવર્ણા પાસેથી પ્રજાપતિ જન્મ્યા.
સર્વાન્પ્રચેતસો નામ ધનુર્વેદસ્ય પારગાન્
તેના બધા પુત્રો, પ્રચેતસ નામે જાણીતા, ધનુર્વેદના પારંગત બન્યા.
દશવર્ષ સહસ્રાણિ સમુદ્રસલિલેશયાઃ
દસ હજાર વર્ષ સુધી, તેઓ સમુદ્રના પાણીમાં નિવાસ કરતા રહ્યા.
અરક્ષ્યમાણામાવબ્રુર્બભૂવાથ પ્રજાક્ષયઃ
જ્યારે કોઈ રક્ષા કરનાર ન રહ્યો, ત્યારે વૃક્ષો વધ્યા અને જીવજંતુઓ ઘટી ગયા.
નાશકન્મારુતો વાતું વૃત્તં ખમભવદ્દ્રુમૈઃ
પવન ફૂંકાઈ શકતો નહોતો અને વૃક્ષોથી આકાશ ઢંકાઈ ગયું હતું.
તદુપશ્રુત્ય તપસા સર્વે યુક્તાઃ પ્રચેતસઃ
આ સાંભળીને, બધા પ્રચેતસો તપમાં લીન થયા.
ઉન્મૂલાનથ વૃક્ષાંસ્તાન્કૃત્વા વાયુરશોષયત્
પછી, તે વૃક્ષોને ઉખેડી નાખ્યા અને પવનએ તેમને સુકવી નાખ્યા.
દ્રુમક્ષયમથો બુદ્ધ્વા કિઞ્ચિચ્છિષ્ટેષુ શાખિષુ
વૃક્ષોનો વિનાશ જોઈ, જ્યારે થોડા ડાળખાં જ બાકી રહ્યા,
દૃષ્ટ્વા પ્રયોજનં સત્યં લોકસંતાનકારણાત્
જગતની વૃદ્ધિ માટેનું સાચું કારણ સમજાઈ ગયું.
વૃક્ષાઃ ક્ષિત્યાં જનિષ્યન્તિ શામ્યતામગ્નિમારુતૌ
વૃક્ષો ફરી પૃથ્વી પર ઉગશે; હવે અગ્નિ અને પવન શાંત થાઓ.
ભવિષ્યજ્જનતા હ્યેષા ધૃતા ગર્ભેણ વૈ મયા
આ ભવિષ્યની પેઢી મેં મારા ગર્ભમાં સાચવી છે.
ભાર્યા ભવતુ વો હ્યેષા સોમગર્ભા વિવર્દ્ધિતા
આ સ્ત્રી, જેના ગર્ભમાં સોમ છે અને જે પોષાયેલી છે, તે હવે તમારી પત્ની બનશે.
અસ્યામુત્પત્સ્યતે વિદ્વાન્દક્ષો નામ પ્રજાપતિઃ
આ સ્ત્રીમાંથી વિદ્વાન અને કાબેલ પ્રજાપતિ, દક્ષ નામે જન્મશે.
અગ્નિનાગ્નિસમો ભૂયઃ પ્રજાઃ સંવર્દ્ધયિષ્યતિ
તે અગ્નિ જેવી તેજસ્વીતા ધરાવતો હશે અને જગતની પ્રજાઓમાં વધારો કરશે.
સંત્દૃત્ય કોપં વૃક્ષેભ્યઃ પત્નીં ધર્મેણ મારિષામ્
તે વૃક્ષો પરના પોતાના ક્રોધને સંયમમાં રાખીને, ધર્મપૂર્વક મારિષાને પત્ની રૂપે સ્વીકારશે.