ચાક્ષુષસ્યાન્તરે પૂર્વમાસીદેતત્પુરા કિલ
ચાક્ષુષ મન્વંતર પહેલાંના સમયગાળામાં આ બધું અસ્તિત્વમાં હતું.
સમત્વં યત્ર યત્રાસીદ્ભૂમેઃ કસ્મિંશ્ચિદેવ હિ
જ્યાં ક્યાંય જમીન સમાન હતી,
આહારઃ ફલ મૂલે તુ પ્રજાનામભવત્કિલ
ત્યાં લોકોનું ખોરાક માત્ર મૂળ અને ફળ જ હતું, એવું કહેવાય છે.
વૈન્યાત્પ્રભૃતિ લોકે ઽસ્મિન્સર્વસ્યૈતસ્ય સંભવઃ
વૈન્ય પછીથી, આ જગતમાં આ બધું પ્રગટ્યું.
પૃથુર્દુદોહ સસ્યાનિ સ્વે તલે પૃથિવીં તતઃ
પૃથુએ પોતાની હાથે પૃથ્વીમાંથી અનાજનું દૂધ દોહ્યું.
ઋષિભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુંધરા
ઋષિઓ પાસેથી પણ સાંભળવામાં આવે છે કે પૃથ્વી ફરી દોહાઈ હતી.
છન્દાસિપાત્રમાસીત્તુ ગાયત્ર્યાદીનિ સર્વશઃ
છાંદસ એટલે દૂધ દોહવાનું વાસણ હતું, અને ગાયત્રી વગેરે બધા છંદો પણ.
પુનસ્તતો દેવગણૈઃ પુરન્દરપુરોગમૈઃ
પછી ફરી દેવતાઓએ, પુરંદર આગેવાન બનીને,
વત્સસ્તુ મઘવાનાસીદ્દોગ્ધા ચ સવિતા વિભુઃ
વત્સ મઘવાન હતો અને દૂધ દોહનાર મહાન સવિતા હતા.
પિતૃભિઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા
પિતૃઓ પાસેથી પણ સાંભળવામાં આવે છે કે પૃથ્વી ફરી દોહાઈ હતી.
વૈવસ્વતો યમસ્ત્વાસીત્તેષાં વત્સઃ પ્રતાપવાન્
એમના વચ્ચે વત્સ તરીકે પ્રખર શક્તિ ધરાવતો વૈવસ્વત યમ હતો.
અસુરૈઃ શ્રૂયતે ચાપિ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા
અસુરો પાસેથી પણ સાંભળવામાં આવે છે કે પૃથ્વી ફરી દોહાઈ હતી.
વિરોચનસ્તુ પ્રાહ્રાદિર્વત્સસ્તેષાં મહાયશાઃ
વિરોચન એ બધાનો વાછરડો હતો, અને પ્રહ્રાદ, જે મહાન યશસ્વી છે, એ પણ તેમાં સામેલ હતો.
પાયસા તે ચ માયાભિઃ સર્વે માયાવિનો ઽસુરાઃ
બધા અસુરોએ માયાના જાદુથી દુધ કાઢ્યું, કેમ કે તેઓ બધાજ માયામાં પારંગત હતા.
નાગૈસ્તુ શ્રૂયતે દુગ્ધા વત્સં કૃત્વા તુ તક્ષકમ્
કહવામાં આવે છે કે નાગોએ તક્ષકને વાછરડો બનાવીને દુધ કાઢ્યું.
તેષાં વૈ વાસુકિર્દેગ્ધા કાદ્રવેયઃ પ્રતાપવાન્
એમણે વાસુકિ, કદ્રુનો પરાક્રમી પુત્ર, દુધ કાઢનાર હતો.
તેનૈવ વર્ત્તયન્ત્યુગ્રા મહાકાયા વિષોલ્બણાઃ
એ જ દુધથી ભયાનક, વિશાળ શરીરવાળા અને ઝેરથી ભરેલા નાગો પોતાનું જીવન ચલાવે છે.
આમપાત્રે પુનર્દુગ્ધા ત્વન્તર્ધાનપ્રિયં મહી
પછી ધરતીને કાચા પાત્રમાં છુપાયેલા ધનની પ્રિય માટે ફરી દુધ કાઢવામાં આવ્યું.
દોગ્ધા રજતનાભસ્તુ પિતા મણિધરસ્ય યઃ
મણિધરનો પિતા, જેનું નાભિ ચાંદી જેવું છે, એ દુધ કાઢનાર હતો.
તેન તે વર્ત્તયન્તીતિ પરમર્થતયા ચ હ
એના દ્વારા તેઓ જીવતા રહે છે, એવું સાચું માનવામાં આવે છે.
બ્રહ્મા બ્રાહ્યાસ્તુ વૈ દોગધા તેષામાસીત્કુબેરકઃ
બ્રાહ્મણો માટે બ્રહ્માએ દુધ કાઢ્યું અને કુબેર તેમનો વાછરડો હતો.
કપાલપાત્રે નિર્દુગ્ધા હ્યન્તર્દ્ધનં ચ રાક્ષસૈઃ
રાક્ષસો માટે ધરતીને ખોપરીના પાત્રમાં દુધ કાઢવામાં આવ્યું અને છુપાયેલું ધન પ્રાપ્ત થયું.
પદ્મપાત્રે પુનર્દુગ્ધા ગન્ધર્વૈશ્ચાપ્સ રોગણૈઃ
ફરી ધરતીને કમળના પાત્રમાં ગંધર્વો અને અપ્સરાઓએ દુધ કાઢ્યું.
તેષાં વસુરુચિસ્ત્વાસીદ્દોગ્ધા પુત્રો મુનેઃ શુભઃ
તેમના માટે, મુનિના શુભ પુત્ર વસુરુચિ દુધ કાઢનાર હતો.
શૈલૈશ્ચ શ્રૂયતે દુગ્ધા પુનર્દેવી વસુન્ધરા
કહવામાં આવે છે કે પર્વતો દ્વારા પણ ધરતીને ફરી દુધ કાઢવામાં આવી.
વત્સસ્તુ હિમવાનાસીદ્દોગ્ધા મેરુર્મહાગિરિઃ
હિમવાન વાછરડો હતો અને મહાપર્વત મેરુ દુધ કાઢનાર હતો.
શ્રૂયતે વૃક્ષવીરુદ્ભિઃ પુનર્દુગ્ધા વસુન્ધરા
કહવામાં આવે છે કે વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓએ પણ ધરતીને ફરી દુધ કાઢ્યું.
કામધુક્ પુષ્પિતઃ શાલઃ પ્લક્ષો વત્સો યશસ્વિનામ્
પુષ્પોથી ભરેલો શાલ વૃક્ષ કામધેનુ હતો અને યશસ્વી પ્લક્ષ વૃક્ષ વાછરડો હતો.
સૈવ ધાત્રી વિધાત્રી ચ ધારણી ચ વસુન્ધરા
એ જ ધાત્રી, વિધાત્રી, ધારણી અને વસુંધરા કહેવાય છે.
ચરાચરસ્ય લોકસ્ય પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ
એ જ ચાલતા અને અચલ સૃષ્ટિની આધાર અને જનની છે.