યક્ષૈ રાક્ષસગન્ધર્વૈરપ્સરોભિર્યથા પુરા
યક્ષ, રાક્ષસ, ગંધર્વ અને અપ્સરાઓએ પણ પૂર્વે એમ જ કર્યું હતું.
તેષાં પાત્રવિશેષાંશ્ચ દોગ્ધારં ક્ષીરમેવ ચ
તેમના વિશિષ્ટ પાત્રો, દુધ કાઢનારા અને દુધ—
યથા ક્ષીરવિશેષાંશ્ચ સર્વાનેવાનુપૂર્વશઃ
જેમ વિવિધ પ્રકારનું દૂધ છે અને તે બધું ક્રમશઃ અલગ પડે છે,
કુદ્ધૈર્મહર્ષિભિઃ પૂર્વૈઃ કારણં બ્રૂહિ તદ્ધિ નઃ
એમ પ્રાચીન મહર્ષિઓએ પણ તેનું કારણ શોધ્યું છે—તેથી, એનું સાચું કારણ અમને કહો.
એકાગ્રાઃ પ્રયતાશ્ચૈવ શુશ્રૂષધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, તમે એકાગ્ર અને પ્રયત્નશીલ બનીને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળો.
વર્ત્તનીયમિદં બ્રહ્મ નાવ્રતાય કથઞ્ચન
હે બ્રહ્મન, આ માર્ગ કદી પણ અવ્રતીને કહેવો નહીં.
રહસ્યમૃષિભિઃ પ્રોક્તં શૃણુયાદ્યો ઽનસૂયકઃ
આ રહસ્ય ઋષિઓએ કહ્યું છે; જે ઈર્ષ્યા વિના હોય એ જ તેને સાંભળે.
બ્રાહ્મણેભ્યો નમસ્કૃત્ય ન સ શોચેત્કૃતાકૃતમ્
બ્રાહ્મણોને વંદન કર્યા પછી, તે કરેલા કે ના કરેલા કામ માટે કદી દુઃખી થતો નથી.
અત્રિવંશસમુત્પન્નો હ્યઙ્ગો નામ પ્રજાપતિઃ
અત્રિ વંશમાંથી અઙ્ગ નામનો પ્રજાપતિ જન્મ્યો હતો.
જાતો મૃત્યુસુતાયાં વૈ સુનીથાયાં પ્રજાપતિઃ
પ્રજાપતિ મૃત્યુની પુત્રી સુનીથામાંથી જન્મ્યો હતો.
સ ધર્મં વૃષ્ઠતઃ કૃત્વા કામાલ્લોકેષ્વર્તત
તેણે ધર્મનું સંપૂર્ણ પાલન કર્યા પછી, પછી લોકોમાં કામના તરફ વળ્યો.
વેદશાસ્ત્રાણ્યતિક્રમ્ય સો ઽધર્મે નિરતો ઽભવત્
તે વેદ અને શાસ્ત્રોનું ઉલ્લંઘન કરીને અધર્મમાં લાગ્યો.
ન પિબન્તિ તદા સોમં મહાયજ્ઞેષુ દેવતાઃ
પછી મહાયજ્ઞોમાં દેવતાઓએ સોમરસ પીધો નહોતો.
આસીત્પ્રતિજ્ઞા ક્રૂરેયં વિનાશે પ્રત્યુપસ્થિતે
વિનાશ નજીક હતો ત્યારે એક ક્રૂર પ્રતિજ્ઞા લેવામાં આવી.
મયિ યજ્ઞા વિધાતવ્યા મયિ હોતવ્યમિત્યપિ
'મારા માટે યજ્ઞ થવો જોઈએ, મારી માટે હવન થવું જોઈએ'—એવું જાહેર કરાયું.
ઊચુર્મહર્ષયઃ સર્વે મરીચિપ્રમુખાસ્તદા
ત્યારે મરીચિપ્રમુખ સર્વ મહર્ષિઓએ કહ્યું:
ત્વં મા કાર્ષીરધર્મં વૈ નૈષ ધર્મઃ સનાતનઃ
'તમે અધર્મ ન કરો; આ સનાતન ધર્મ નથી.'
પાલયિષ્યે પ્રજાશ્ચેતિ પૂર્વં તે સમયઃ કૃતઃ
'હું પ્રજાનું રક્ષણ કરીશ'—આવો વચન તમે પહેલાં આપ્યો હતો.
વેનઃ પ્રહસ્ય દુર્બુદ્ધિર્વિદિતેન ચ કોવિદઃ
વેન દુષ્ટ બુદ્ધિથી હસી પડ્યો અને જાણતાં જાણતાં બોલ્યો.
વીર્યણ તપસા સત્યૈર્મયા વા કઃ સમો ભુવિ
'મારા બળ, તપ અને સત્યથી, ધરતી પર મારો સમો કોણ છે?'
પ્રભવં સર્વલોકાનાં ધર્માણાં ચ વિશેષતઃ
બધા લોકોએ અને ખાસ કરીને ધર્મના નિયમોનું મૂળ કારણ હું જ છું.
સૃજેયં વા ગ્રસેયં વા નાત્ર કાર્યા વિચારણા
હું સર્જું કે નાશ કરું, એમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
અનુનેતું તદા વેનસ્તતઃ ક્રુદ્ધા મહર્ષયઃ
પછી વેનાને અટકાવવા મહર્ષિઓ ગુસ્સે થયા.
તતો ઽસ્ય વામહસ્તં તે મમન્થુર્ભૃશકોપિતાઃ
ત્યારે તેઓ ખૂબ જ રોષે ભરાઈને વેનાનો ડાબો હાથ ઘસવા લાગ્યા.
હ્રસ્વો ઽતિમાત્રં પુરુષઃ કૃષ્ણશ્ચાપિ બભૂવ હ
એમાંથી એક બહુ નાનો અને કાળો માણસ બહાર આવ્યો.
તમાર્ત્તં વિહ્વલં દૃષ્ટ્વા નિષીદેત્યબ્રુવન્કિલ
તેને દુઃખી અને ગભરાયેલો જોઈને, તેમણે કહ્યું: 'બેસી જા.'
ધીવરાનસૃજચ્ચાપિ વેનકલ્મષસંભવાન્
વેનાના પાપમાંથી તેણે માછીમારોને ઉત્પન્ન કર્યા.
અધર્મરુચયશ્ચાપિ વિદ્ધિ તાન્વેનકલ્મષાન્
વેનાના પાપમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા લોકો અધર્મ તરફ વળેલા હોય છે, એ જાણ.
અરણીમિવ સંરબ્ધા મમન્થુર્જાતમન્યવઃ
તેઓ અગ્નિ ઊપજાવતાં લાકડાં જેમ ગુસ્સાથી ઘસવા લાગ્યા.
પૃથોઃ કરતલાદ્વાપિ યસ્માજ્જાતઃ પૃષુસ્તતઃ
પ્રથુના હાથની હથેળીમાંથી જન્મ્યો હોવાથી તેનું નામ પ્રથુ પડ્યું.