પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્ નાનાદીક્ષાભિરન્વિતઃ
એનું શરીર પૂર્વ વંશનું હતું, તેજસ્વી અને અનેક દીક્ષા ધારણ કરેલી હતી.
ઉપાકર્મરુચિશ્ચૈવ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ
એમાં ઉપાકર્મનો તેજ હતો અને પ્રવર્ગ્યની વળયાકાર ભૂષા પહેરી હતી.
માયાપત્નીસહાયો વૈ ગિરિશૃઙ્ગમિવોચ્છ્રયઃ
માયારૂપી પત્ની સાથે એ પર્વતની ચોટી જેવો ઊંચો દેખાતો હતો.
આજ્યગન્ધઃ સ્રુવસ્તુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્
એ ઘી જેવી સુગંધ ધરાવતો, મોઢું સ્રુવ જેવું અને અવાજ સામવેદના ગીત જેવો ગુંજતો હતો.
પ્રાયશ્ચિત્તનખો ઘોરઃ પશુજાનુર્મહામખઃ
એના નખ પ્રાયશ્ચિત્ત જેવા, ભયાનક, ઘૂંટણ યજ્ઞપશુ જેવા અને એ મહાયજ્ઞ સ્વરૂપ હતો.
વાદ્યન્તરાત્મસત્રસ્ય નાસ્મિકાસો મશોણિતઃ
એ યજ્ઞના વાદ્યનો આંતરિક નાદ હતો, અને એમાં માંસ કે લોહી નહોતું.
અગ્નિસંછાદિતાં ભૂમિં સમામિચ્છન્પ્રજાપતિમ્
અગ્નિથી ઢંકાયેલી પૃથ્વી ઇચ્છી, એ પ્રજાપતિ પાસે ગયો.
પૃથક્ તાસ્તુ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સો ઽચિનોદ્ગિરીન્
એ બધાને અલગ કરીને, પૃથ્વી પર પર્વતો ગોઠવ્યા.
દેનાગ્નિના વિલીનાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ
અગ્નિથી ઓગળી ગયેલા એ પર્વતો પૃથ્વી પર સર્વત્ર ફેલાઈ ગયા.
નિષિક્તા યત્રયત્રાસંસ્તત્રતત્રાચલો ઽભવત્
જે જગ્યાએ એ મૂકાયા, ત્યાં પર્વત ઉભો થયો.
વિશ્વકર્મા વિભજતે કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ
વિશ્વકર્મા દરેક કલ્પના આરંભે વારંવાર તેમને વહેંચે છે.
ભૂરાદ્યાંશ્ચતુરો લોકાન્પુનઃપુનરકલ્પયત્
એ ભૂથી શરૂ કરીને ચારેય લોકોને વારંવાર ગોઠવે છે.
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવામ્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ
બ્રહ્મા, સ્વયંભૂ ભગવાન, વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છા રાખી,
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તદા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્
એ સર્જનનું ધ્યાન કરતાં, એના વિચારપૂર્વક સર્જન પ્રગટ થયું.
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ
અંધકાર, ગૂંચવણ, મોટો ભ્રમ, ઘોર અંધારું અને જેને અંધજ્ઞાન કહે છે.
પઞ્ચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયત સાભિમાનિનઃ
પાંચ પ્રકારની રચના છે, ધ્યાનમાં લીન અને અહંકાર ધરાવનાર માટે.
બહિરન્તશ્ચાપ્રકાશસ્તથાનિઃસંજ્ઞ એવ ચ
બહાર અને અંદર બંને તરફ પ્રકાશ વિના, અને એ જ રીતે ચેતનાવિહોણા.
તસ્માચ્ચ સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
એમાંથી જ છુપાયેલી સ્વભાવ ધરાવનારા, મુખ્ય વૃક્ષો કહેવાયા છે.
અપ્રતી તમનાઃ સોથ તદોત્પત્તિમમન્યત
જેમના મન સમજી શકતા નથી, તેઓ એ જને પોતાની ઉત્પત્તિનું મૂળ માન્યું.
યસ્માત્તિર્યગ્વિવર્ત્તેત તિર્યકસ્રોતસ્તતઃ સ્મૃતઃ
કારણ કે એ આડું વળે છે, તેથી તેને આડું પ્રવાહ ધરાવતું કહેવાય છે.
ઉત્પાદ્યગ્રાહિમશ્ચૈવ તે ઽજ્ઞાને જ્ઞાનમાનિનઃ
ઉત્પન્ન કરતા અને પકડી રાખતા, અજ્ઞાનમાં પોતાને જ્ઞાનવાન માને છે.
એકાદશન્દ્રિયવિધા નવધાત્માદયસ્તથા
અગિયાર ઇન્દ્રિયોના પ્રકારો અને નવ પ્રકારના આત્મા પણ છે.
અન્તઃ પ્રકાશાસ્તે સર્વે આવૃતાશ્ચ બહિઃ પુનઃ
એ બધામાં અંદર પ્રકાશ છે, પણ બહારથી ફરી ઢંકાયેલા છે.
તિર્યક્ સ્રોતસ ઉચ્યન્તે વશ્યાત્માનસ્ત્રિસંજ્ઞકાઃ
આડાં પ્રવાહવાળા, સંયમી અને ત્રણ પ્રકારની ચેતના ધરાવનારા કહેવાય છે.
અભિપ્રાયમથોદ્ભૂતં દૃષ્ટ્વા સર્ગં તથાવિધમ્
જેમના ઇચ્છાથી એવી રચના ઉભી થઈ, એ જોઈ.
ઊર્દ્ધસ્રોતસ્તૃતીયસ્તુ તદ્વૈ ચોર્દ્ધં વ્યવસ્થિતમ્
ત્રીજું પ્રવાહ ઉપર જતું છે, અને એ ઉપર સ્થિર છે.
તાઃ સુખં પ્રીતિબહુલા બહિરન્તશ્ચ વાવૃતાઃ
એમાં આનંદ અને પ્રસન્નતા ભરપૂર છે, બહાર અને અંદર બંને તરફ ઢંકાયેલા છે.
નવધાતાદયસ્તે વૈ તુષ્ટાત્માનો બુધાઃ સ્મૃતાઃ
એ નવ પ્રકારના સ્વરૂપો સંતોષી અને જ્ઞાનવાન તરીકે ઓળખાય છે.
ઊર્દ્ધસ્રોતઃસુ સૃષ્ટેષુ દેવેષુ સ તદા પ્રભુઃ
જ્યારે દેવોમાં ઉપર જતાં પ્રવાહવાળી રચના થઈ, ત્યારે ભગવાને.
સર્ગમન્યં સિમૃક્ષુસ્તં સાધકં પુનરીશ્વરઃ
ભગવાને ફરી બીજી રચનાની ઇચ્છા કરી, જે ફળદાયી છે.