નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાપૃટ્કાલે તતસ્તતઃ
રાત્રે જ્યોતના પંખા જેવી રીતે, પ્રલયકાળે અહીં-ત્યાં પ્રકાશ થાય છે.
અનુમાનાદસંમૂઢો ભૂમેરદ્ધરણં પ્રતિ
અનુમાનથી, વિવેકપૂર્વક, પૃથ્વીનું આધાર શું છે તે સમજાય છે.
તતો મહાત્મા મનસા દિવ્યરૂપમ ચિન્તયત્
પછી એ મહાત્માએ મનથી દિવ્ય સ્વરૂપનું વિચાર કર્યું.
કિં તુ રૂપમહં કૃત્વા સલિલાદુદ્ધરે મહીમ્
પણ કયાં સ્વરૂપે, સર્જન કરીને, હું પૃથ્વીને પાણીમાંથી ઉપાડું?
ઉદૃશ્યં સર્વભૂતાનાં વાઙ્મયં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્
જ્યાં બધાં જીવોને દેખાય એવું, વાણીથી બનેલું, બ્રહ્મ નામે ઓળખાતું સ્વરૂપ.
નીલમેઘપ્રતીકાશં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્
કાળી મેઘ જેવી કાયાં, અને મેઘના ગર્જન જેવો ધ્વનિ.
વિદ્યુદગ્નિપ્રતિકાશમાદિત્યસમતેજસમ્
તે વીજળી અને અગ્નિ જેવી તેજસ્વી લાગતો, અને સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો હતો.
પીનોન્નતકટીદેશં વૃષલક્ષણપૂજિતમ્
એના કટિપ્રદેશ પહોળા અને ઊંચા હતા, અને વૃષભના ચિહ્નોથી શોભિત હતા.
પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્
પૃથ્વી ઊંચી ઉપાડવા માટે એ રસાતળમાં પ્રવેશ્યો.
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ
એની જીભ અગ્નિ જેવી હતી, વાળ દર્ભા જેવા, માથું બ્રહ્મા સમાન અને એ મહાન તપસ્વી હતો.
પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્ નાનાદીક્ષાભિરન્વિતઃ
એનું શરીર પૂર્વ વંશનું હતું, તેજસ્વી અને અનેક દીક્ષા ધારણ કરેલી હતી.
ઉપાકર્મરુચિશ્ચૈવ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ
એમાં ઉપાકર્મનો તેજ હતો અને પ્રવર્ગ્યની વળયાકાર ભૂષા પહેરી હતી.
માયાપત્નીસહાયો વૈ ગિરિશૃઙ્ગમિવોચ્છ્રયઃ
માયારૂપી પત્ની સાથે એ પર્વતની ચોટી જેવો ઊંચો દેખાતો હતો.
આજ્યગન્ધઃ સ્રુવસ્તુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્
એ ઘી જેવી સુગંધ ધરાવતો, મોઢું સ્રુવ જેવું અને અવાજ સામવેદના ગીત જેવો ગુંજતો હતો.
પ્રાયશ્ચિત્તનખો ઘોરઃ પશુજાનુર્મહામખઃ
એના નખ પ્રાયશ્ચિત્ત જેવા, ભયાનક, ઘૂંટણ યજ્ઞપશુ જેવા અને એ મહાયજ્ઞ સ્વરૂપ હતો.
વાદ્યન્તરાત્મસત્રસ્ય નાસ્મિકાસો મશોણિતઃ
એ યજ્ઞના વાદ્યનો આંતરિક નાદ હતો, અને એમાં માંસ કે લોહી નહોતું.
અગ્નિસંછાદિતાં ભૂમિં સમામિચ્છન્પ્રજાપતિમ્
અગ્નિથી ઢંકાયેલી પૃથ્વી ઇચ્છી, એ પ્રજાપતિ પાસે ગયો.
પૃથક્ તાસ્તુ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સો ઽચિનોદ્ગિરીન્
એ બધાને અલગ કરીને, પૃથ્વી પર પર્વતો ગોઠવ્યા.
દેનાગ્નિના વિલીનાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ
અગ્નિથી ઓગળી ગયેલા એ પર્વતો પૃથ્વી પર સર્વત્ર ફેલાઈ ગયા.
નિષિક્તા યત્રયત્રાસંસ્તત્રતત્રાચલો ઽભવત્
જે જગ્યાએ એ મૂકાયા, ત્યાં પર્વત ઉભો થયો.
વિશ્વકર્મા વિભજતે કલ્પાદિષુ પુનઃ પુનઃ
વિશ્વકર્મા દરેક કલ્પના આરંભે વારંવાર તેમને વહેંચે છે.
ભૂરાદ્યાંશ્ચતુરો લોકાન્પુનઃપુનરકલ્પયત્
એ ભૂથી શરૂ કરીને ચારેય લોકોને વારંવાર ગોઠવે છે.
બ્રહ્મા સ્વયંભૂર્ભગવામ્ સિસૃક્ષુર્વિવિધાઃ પ્રજાઃ
બ્રહ્મા, સ્વયંભૂ ભગવાન, વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવાની ઇચ્છા રાખી,
તસ્યાભિધ્યાયતઃ સર્ગં તદા વૈ બુદ્ધિપૂર્વકમ્
એ સર્જનનું ધ્યાન કરતાં, એના વિચારપૂર્વક સર્જન પ્રગટ થયું.
તમો મોહો મહામોહસ્તામિસ્રો હ્યન્ધસંજ્ઞિતઃ
અંધકાર, ગૂંચવણ, મોટો ભ્રમ, ઘોર અંધારું અને જેને અંધજ્ઞાન કહે છે.
પઞ્ચધાવસ્થિતઃ સર્ગો ધ્યાયત સાભિમાનિનઃ
પાંચ પ્રકારની રચના છે, ધ્યાનમાં લીન અને અહંકાર ધરાવનાર માટે.
બહિરન્તશ્ચાપ્રકાશસ્તથાનિઃસંજ્ઞ એવ ચ
બહાર અને અંદર બંને તરફ પ્રકાશ વિના, અને એ જ રીતે ચેતનાવિહોણા.
તસ્માચ્ચ સંવૃતાત્માનો નગા મુખ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
એમાંથી જ છુપાયેલી સ્વભાવ ધરાવનારા, મુખ્ય વૃક્ષો કહેવાયા છે.
અપ્રતી તમનાઃ સોથ તદોત્પત્તિમમન્યત
જેમના મન સમજી શકતા નથી, તેઓ એ જને પોતાની ઉત્પત્તિનું મૂળ માન્યું.
યસ્માત્તિર્યગ્વિવર્ત્તેત તિર્યકસ્રોતસ્તતઃ સ્મૃતઃ
કારણ કે એ આડું વળે છે, તેથી તેને આડું પ્રવાહ ધરાવતું કહેવાય છે.