તાવત્ત્વે સો ઽસ્ય કાલો ઽન્યસ્તસ્યાન્તે પ્રતિબુદ્ધ્યતે
જ્યારે એ સમય પૂરો થાય છે ત્યારે જ બીજો સમય શરૂ થાય છે.
સમતીતાનિ કલ્પાનાં તાવચ્છેષાત્પરેતુ યે
ગયા ગયેલા કલ્પોમાંથી હવે માત્ર જેટલા બાકી છે, એ આગળના ગણાય છે.
પ્રથમં સાંપ્રતસ્તેષાં કલ્પો વૈ વર્ત્તતે ચ યઃ
આમાંથી જે કલ્પ હાલમાં ચાલી રહ્યો છે, એ પહેલો અને વર્તમાન છે.
પૂર્ણે યુગસહસ્રે તુ પરિપાલ્યં નરેશ્વરૈઃ
જ્યારે હજાર યુગ પૂર્ણ થાય છે ત્યારે મનુષ્યના રાજાઓએ તેની રક્ષા કરવી પડે છે.
શાન્તવાતૈઃ પ્રલીને ઽસ્મિન્ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન
શાંત પવનથી બધું લય પામ્યું ત્યારે કશુંય દેખાતું નહોતું.
વિભુર્ભવતિ સ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્
પછી સર્વવ્યાપક બ્રહ્મા, હજાર આંખો અને હજાર પગવાળો, પ્રગટ થયો.
બ્રહ્મ નારાયણાખ્યસ્તુ સુષ્વાપ સલિલે તદા
એ બ્રહ્મા, જેને નારાયણ કહે છે, ત્યારે પાણી પર સૂઈ ગયો.
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્રર્ શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ
અહીં નારાયણ વિશે આ શ્લોક બોલવામાં આવે છે.
અયન તસ્ય તાઃપ્રોક્તાસ્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ
એના માર્ગો એમ કહેવાયા છે, એટલે તેને નારાયણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સ્વર્ણપત્રેપ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વાદર્શકારણાત્
સ્વર્ણના પાત્રમાંથી તે બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત થયાનું નિશાન આપીને સર્જન કરે છે.
નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાપૃટ્કાલે તતસ્તતઃ
રાત્રે જ્યોતના પંખા જેવી રીતે, પ્રલયકાળે અહીં-ત્યાં પ્રકાશ થાય છે.
અનુમાનાદસંમૂઢો ભૂમેરદ્ધરણં પ્રતિ
અનુમાનથી, વિવેકપૂર્વક, પૃથ્વીનું આધાર શું છે તે સમજાય છે.
તતો મહાત્મા મનસા દિવ્યરૂપમ ચિન્તયત્
પછી એ મહાત્માએ મનથી દિવ્ય સ્વરૂપનું વિચાર કર્યું.
કિં તુ રૂપમહં કૃત્વા સલિલાદુદ્ધરે મહીમ્
પણ કયાં સ્વરૂપે, સર્જન કરીને, હું પૃથ્વીને પાણીમાંથી ઉપાડું?
ઉદૃશ્યં સર્વભૂતાનાં વાઙ્મયં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્
જ્યાં બધાં જીવોને દેખાય એવું, વાણીથી બનેલું, બ્રહ્મ નામે ઓળખાતું સ્વરૂપ.
નીલમેઘપ્રતીકાશં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્
કાળી મેઘ જેવી કાયાં, અને મેઘના ગર્જન જેવો ધ્વનિ.
વિદ્યુદગ્નિપ્રતિકાશમાદિત્યસમતેજસમ્
તે વીજળી અને અગ્નિ જેવી તેજસ્વી લાગતો, અને સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો હતો.
પીનોન્નતકટીદેશં વૃષલક્ષણપૂજિતમ્
એના કટિપ્રદેશ પહોળા અને ઊંચા હતા, અને વૃષભના ચિહ્નોથી શોભિત હતા.
પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્
પૃથ્વી ઊંચી ઉપાડવા માટે એ રસાતળમાં પ્રવેશ્યો.
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ
એની જીભ અગ્નિ જેવી હતી, વાળ દર્ભા જેવા, માથું બ્રહ્મા સમાન અને એ મહાન તપસ્વી હતો.
પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્ નાનાદીક્ષાભિરન્વિતઃ
એનું શરીર પૂર્વ વંશનું હતું, તેજસ્વી અને અનેક દીક્ષા ધારણ કરેલી હતી.
ઉપાકર્મરુચિશ્ચૈવ પ્રવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ
એમાં ઉપાકર્મનો તેજ હતો અને પ્રવર્ગ્યની વળયાકાર ભૂષા પહેરી હતી.
માયાપત્નીસહાયો વૈ ગિરિશૃઙ્ગમિવોચ્છ્રયઃ
માયારૂપી પત્ની સાથે એ પર્વતની ચોટી જેવો ઊંચો દેખાતો હતો.
આજ્યગન્ધઃ સ્રુવસ્તુણ્ડઃ સામઘોષસ્વનો મહાન્
એ ઘી જેવી સુગંધ ધરાવતો, મોઢું સ્રુવ જેવું અને અવાજ સામવેદના ગીત જેવો ગુંજતો હતો.
પ્રાયશ્ચિત્તનખો ઘોરઃ પશુજાનુર્મહામખઃ
એના નખ પ્રાયશ્ચિત્ત જેવા, ભયાનક, ઘૂંટણ યજ્ઞપશુ જેવા અને એ મહાયજ્ઞ સ્વરૂપ હતો.
વાદ્યન્તરાત્મસત્રસ્ય નાસ્મિકાસો મશોણિતઃ
એ યજ્ઞના વાદ્યનો આંતરિક નાદ હતો, અને એમાં માંસ કે લોહી નહોતું.
અગ્નિસંછાદિતાં ભૂમિં સમામિચ્છન્પ્રજાપતિમ્
અગ્નિથી ઢંકાયેલી પૃથ્વી ઇચ્છી, એ પ્રજાપતિ પાસે ગયો.
પૃથક્ તાસ્તુ સમીકૃત્ય પૃથિવ્યાં સો ઽચિનોદ્ગિરીન્
એ બધાને અલગ કરીને, પૃથ્વી પર પર્વતો ગોઠવ્યા.
દેનાગ્નિના વિલીનાસ્તે પર્વતા ભુવિ સર્વશઃ
અગ્નિથી ઓગળી ગયેલા એ પર્વતો પૃથ્વી પર સર્વત્ર ફેલાઈ ગયા.
નિષિક્તા યત્રયત્રાસંસ્તત્રતત્રાચલો ઽભવત્
જે જગ્યાએ એ મૂકાયા, ત્યાં પર્વત ઉભો થયો.