યોગીશ્વરઃ શરીરાણિ કરોતિ વિકરોતિચ
યોગીઓના સ્વામી શરીરોનું સર્જન અને પરિવર્તન કરે છે.
ત્રિધા યદ્વર્તતે લોકે તસ્માત્ર્રિગુણ ઉચ્યતે
જેમણે જગતમાં ત્રણ રીતે કાર્ય કરે છે, તેથી તેને ત્રિગુણવાળો કહેવાય છે.
યદા શેતે તદાર્ધાતે યદ્ભુઙ્ક્તે વિષયાન્પ્રભુઃ
જ્યારે તે સુવે છે ત્યારે તે અર્ધમાં રહે છે; જ્યારે તે વિષય ભોગવે છે ત્યારે—
ઋષિઃ સર્વગતશ્ચાત્ર શરીરે સો ઽભ્યયાત્પ્રભુઃ
અહીં સર્વવ્યાપી ઋષિ, ભગવાન, શરીરમાં પ્રવેશ્યા છે.
ભગવાનગ્રસદ્ભાવાન્નાગો નાગસ્વસંશ્રયાત્
ભગવાનની સર્વોચ્ચ અવસ્થાને કારણે તેને નાગ કહે છે; અને નાગમાં આશ્રય લેવાને કારણે પણ.
સર્વજ્ઞઃ સર્વવિજ્ઞાનાત્સર્વઃસર્વંયતસ્તતઃ
તે સર્વજ્ઞ છે, કારણ કે તેને બધું જ્ઞાન છે; તે સર્વ છે, કારણ કે બધું તેનામાંથી ઉત્પન્ન થાય છે.
ત્રિધા વિભજ્ય ચાત્માનં સકલઃ સંપ્રવર્ત્તતે
જ્યારે તે પોતાને ત્રણ ભાગે વહેંચે છે, ત્યારે સર્વસમ્પૂર્ણ સ્વરૂપે પ્રવર્તે છે.
સો ઽગ્રે હિરણ્યગર્ભઃ સન્ પ્રાદુર્ભૂતઃ સ્વયં પ્રભુઃ
પ્રારંભમાં, તે હિરણ્યગર્ભ સ્વરૂપે, પોતે જ પ્રગટ થયો, ભગવાન.
તસ્માદ્ધિરણ્યગર્ભશ્ચ પુરાણેષુ નિરુચ્યતે
આથી પુરાણોમાં હિરણ્યગર્ભનું આવું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
ન શક્યઃ પરિસંખ્યાતું મનુવર્ષશતૈરપિ
મનુના સો વર્ષ જેટલા લાંબા સમયથી પણ તેનો સંપૂર્ણ અંદાજ લગાવી શકાય તેમ નથી.
તાવત્ત્વે સો ઽસ્ય કાલો ઽન્યસ્તસ્યાન્તે પ્રતિબુદ્ધ્યતે
જ્યારે એ સમય પૂરો થાય છે ત્યારે જ બીજો સમય શરૂ થાય છે.
સમતીતાનિ કલ્પાનાં તાવચ્છેષાત્પરેતુ યે
ગયા ગયેલા કલ્પોમાંથી હવે માત્ર જેટલા બાકી છે, એ આગળના ગણાય છે.
પ્રથમં સાંપ્રતસ્તેષાં કલ્પો વૈ વર્ત્તતે ચ યઃ
આમાંથી જે કલ્પ હાલમાં ચાલી રહ્યો છે, એ પહેલો અને વર્તમાન છે.
પૂર્ણે યુગસહસ્રે તુ પરિપાલ્યં નરેશ્વરૈઃ
જ્યારે હજાર યુગ પૂર્ણ થાય છે ત્યારે મનુષ્યના રાજાઓએ તેની રક્ષા કરવી પડે છે.
શાન્તવાતૈઃ પ્રલીને ઽસ્મિન્ન પ્રાજ્ઞાયત કિઞ્ચન
શાંત પવનથી બધું લય પામ્યું ત્યારે કશુંય દેખાતું નહોતું.
વિભુર્ભવતિ સ બ્રહ્મા સહસ્રાક્ષઃ સહસ્રપાત્
પછી સર્વવ્યાપક બ્રહ્મા, હજાર આંખો અને હજાર પગવાળો, પ્રગટ થયો.
બ્રહ્મ નારાયણાખ્યસ્તુ સુષ્વાપ સલિલે તદા
એ બ્રહ્મા, જેને નારાયણ કહે છે, ત્યારે પાણી પર સૂઈ ગયો.
ઇમં ચોદાહરન્ત્યત્રર્ શ્લોકં નારાયણં પ્રતિ
અહીં નારાયણ વિશે આ શ્લોક બોલવામાં આવે છે.
અયન તસ્ય તાઃપ્રોક્તાસ્તેન નારાયણઃ સ્મૃતઃ
એના માર્ગો એમ કહેવાયા છે, એટલે તેને નારાયણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
સ્વર્ણપત્રેપ્રકુરુતે બ્રહ્મત્વાદર્શકારણાત્
સ્વર્ણના પાત્રમાંથી તે બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત થયાનું નિશાન આપીને સર્જન કરે છે.
નિશાયામિવ ખદ્યોતઃ પ્રાપૃટ્કાલે તતસ્તતઃ
રાત્રે જ્યોતના પંખા જેવી રીતે, પ્રલયકાળે અહીં-ત્યાં પ્રકાશ થાય છે.
અનુમાનાદસંમૂઢો ભૂમેરદ્ધરણં પ્રતિ
અનુમાનથી, વિવેકપૂર્વક, પૃથ્વીનું આધાર શું છે તે સમજાય છે.
તતો મહાત્મા મનસા દિવ્યરૂપમ ચિન્તયત્
પછી એ મહાત્માએ મનથી દિવ્ય સ્વરૂપનું વિચાર કર્યું.
કિં તુ રૂપમહં કૃત્વા સલિલાદુદ્ધરે મહીમ્
પણ કયાં સ્વરૂપે, સર્જન કરીને, હું પૃથ્વીને પાણીમાંથી ઉપાડું?
ઉદૃશ્યં સર્વભૂતાનાં વાઙ્મયં બ્રહ્મસંજ્ઞિતમ્
જ્યાં બધાં જીવોને દેખાય એવું, વાણીથી બનેલું, બ્રહ્મ નામે ઓળખાતું સ્વરૂપ.
નીલમેઘપ્રતીકાશં મેઘસ્તનિતનિઃસ્વનમ્
કાળી મેઘ જેવી કાયાં, અને મેઘના ગર્જન જેવો ધ્વનિ.
વિદ્યુદગ્નિપ્રતિકાશમાદિત્યસમતેજસમ્
તે વીજળી અને અગ્નિ જેવી તેજસ્વી લાગતો, અને સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતો હતો.
પીનોન્નતકટીદેશં વૃષલક્ષણપૂજિતમ્
એના કટિપ્રદેશ પહોળા અને ઊંચા હતા, અને વૃષભના ચિહ્નોથી શોભિત હતા.
પૃથિવ્યુદ્ધરણાર્થાય પ્રવિવેશ રસાતલમ્
પૃથ્વી ઊંચી ઉપાડવા માટે એ રસાતળમાં પ્રવેશ્યો.
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ
એની જીભ અગ્નિ જેવી હતી, વાળ દર્ભા જેવા, માથું બ્રહ્મા સમાન અને એ મહાન તપસ્વી હતો.