સુષુમ્ણાપ્યાયિતં ચૈવ હ્યમાવસ્યાં યથા ક્રમમ્
અને અમાવાસ્યાના દિવસે સુષુમ્ના નાડી ક્રમશઃ ફરીથી ભરાય છે.
પીતક્ષયં તતઃ સોમં સૂર્યો ઽસાવેકરશ્મિના
જ્યારે સોમ પી લેવાય છે, ત્યારબાદ સૂર્ય એક કિરણથી તેને સુકવી નાખે છે.
નિઃ શેષાયાં કલાયાં તુ સોમમાપ્યાયયત્પુનઃ
જ્યારે માત્ર એક કલાં બાકી રહે છે, ત્યારે સોમ ફરીથી ભરાય છે.
કલાઃ ક્ષીયન્તિ તાઃ કૃષ્ણાઃ શુક્લા ચાપ્યાયયન્તિ તમ્
કાળી કલાઓ ઘટે છે અને શ્વેત કલાઓ તેને ફરીથી ભરતી જાય છે.
દૃશ્યતે પૌર્ણમાસ્યાં વૈ શુક્લઃ સંપૂર્ણમણ્ડલઃ
પૂર્ણિમાની રાત્રીએ ચમકતો, પૂરો ચાંદરો દેખાય છે.
ઇત્યેવં પિતૃમાન્સોમઃ સ્મૃત ઇડ્વત્સરાત્મકઃ
આ રીતે, પિતૃઓવાળો સોમ, વર્ષનું સ્વરૂપ ધરાવે છે, ઈડ જેવો માનવામાં આવે છે.
અતઃ પર્વાણિ વક્ષ્યામિ વર્વણાં સંધયશ્ચ યે
હવે હું પર્વદિવસો અને પક્ષોની સંધિઓ વિશે કહેશ.
તથાર્દ્ધમાસિ પર્વાણિ શુક્લકૃષ્ણાનિ ચૈવ હિ
એ જ રીતે, અર્ધમાસના પર્વદિવસો બંને, શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષમાં આવે છે.
અર્દ્ધમાસં તુ પર્વાણિ દ્વિતીયાપ્રભૃતીનિ તુ
અર્ધમાસના પર્વદિવસો બીજથી શરૂ થાય છે.
તસ્માત્તુ પર્વણામાદૌ પ્રતિપત્સર્વસંધિષુ
એથી, પર્વદિવસોની શરૂઆતમાં, દરેક સંધિપ્રસંગે, પ્રથમ તિથિથી જ શરૂ થાય છે.
લવૌ દ્વાવેવ રાકાયાં કાલો જ્ઞેયો ઽપરાહ્ણકઃ
પૂર્ણિમાની રાત્રીએ માત્ર બે લવ Afternoonના સમય તરીકે ગણાય છે.
સાયાહ્ને પ્રતિપન્ને ચ સ કાલઃ પૌર્ણમાસિકઃ
સાંજ પડે ત્યારે એ સમય પૂર્ણિમાનો કહેવાય છે.
યુગાન્તરોદિતે ચૈવ લેશાર્દ્ધે શશિનઃ ક્રમાત્
યુગના અંતે, ક્રમશઃ ચાંદ્રનો અડધો ભાગ બાકી રહે છે.
યસ્મિન્કાલે સમૌ સ્યાતાં તૌ વ્યતીપાત એવ સઃ
જ્યારે બંને સાથે હોય ત્યારે તેને સંયોગનો ક્ષણ કહેવાય છે.
સ વૈ વષટાક્રિયાકાલઃ સદ્યઃ કાલં વિધીયતે
એ જ વષટાક્રિયા માટે યોગ્ય સમય છે, જે તરત જ નિર્ધારિત થાય છે.
તતો વિરજ્યતે નક્તં પૌર્ણમાસ્યાં નિશાકરઃ
પછી, પૂર્ણિમાની રાત્રીએ ચાંદ્રમાં કોઈ દોષ રહેતો નથી.
ચન્દ્રાર્કાવપરાહ્ણે તુ પૂર્ણાત્માનૌ તુ પૂર્ણિમા
જ્યારે ચાંદ્ર અને સૂર્ય બન્ને બપોર પછી પૂરા હોય, ત્યારે એ પૂર્ણિમા કહેવાય છે.
તસ્માદનુમતિર્નામ પૂર્ણિમા પ્રથમા સ્મૃતા
એથી, પ્રથમ પૂર્ણિમાને અનુમતિ નામથી ઓળખાય છે.
રઞ્જનાચ્ચૈવ ચન્દ્રસ્ય રાકેતિ કવયો ઽબ્રુવન્
ચાંદ્રના રંગ બદલાવને કારણે કવિઓએ તેને રાકા નામ આપ્યું છે.
રાકા પઞ્ચદશી રાત્રિરમાવાસ્યા તતઃ સ્મૃતા
રાકા પંદરમી રાત્રિ છે અને પછી અમાવાસ્યા આવે છે.
અન્યોન્યં ચન્દ્રસૂર્યૌં તૌ યદા તદ્વર્શ ઉચ્યતે
જ્યારે ચાંદ્ર અને સૂર્ય સાથે હોય, ત્યારે તેને વર્ષ કહેવાય છે.
દ્વ્યક્ષર કુહુમાત્રશ્ચ પર્વકાલાસ્ત્રયઃ સ્મૃતાઃ
કુહૂ, માત્રા અને દ્વ્યક્ષર — આ ત્રણ પર્વકાળ તરીકે ઓળખાય છે.
દિવસાર્દ્ધેન રાત્ર્યા ચ સૂર્યં પ્રાપ્ય તુ ચન્દ્રમાઃ
અડધો દિવસ અને અડધી રાતમાં ચાંદ્રમાએ સૂર્યને પામી લે છે.
દ્વૌ કાલૌ સંગમં ચૈવ મધ્યાહ્ને નિયતં રવિઃ
બે સમય અને એક મિલન થાય છે, અને મધ્યાહ્ને સૂર્ય સ્થિર રહે છે.
વિમુચ્યમાનયોર્મધ્યે તયોર્મણ્ડલયોસ્તુ વૈ
જ્યારે એ બંને અલગ પડે છે, ત્યારે એમના ગોળ વચ્ચેનું સ્થાન છે.
એતદૃતુમુખં જ્ઞેયમમા વાસ્યાસ્ય પર્વણઃ
આને ઋતુનો આરંભ કે ચંદ્રમાસી તિથિનું મુખ કહેવાય છે.
તસ્માદ્દિવા હ્યમાવાસ્યાં ગૃહ્યતે ઽસૌ દિવાકરઃ
માટે અમાવાસ્યાના દિવસે સૂર્યને ગ્રહણ કરવામાં આવે છે.
કલાનામપિ ચૈતાસાં વૃદ્ધિહાન્યા જલાત્મનઃ
આ બધાં વિભાગોમાં પણ પાણીના સ્વરૂપે વૃદ્ધિ અને ઘટાડો થાય છે.
દર્શયેતામથાત્માનં સૂર્યાચન્દ્રમસાવુભૌ
પછી સૂર્ય અને ચંદ્ર બંને પોતાનું સ્વરૂપ દેખાડે છે.
દ્વિલવોનમહોરાત્રં ભાસ્કરં સ્પૃશતે શશી
બે લવ સમય માટે ચાંદ્રમા દિવસ-રાતે સૂર્યને સ્પર્શે છે.