તત્ત્વાનાં સંગ્રહે યસ્માન્મહાંશ્ચ પરિમાણતઃ
કારણ કે તેમાં તત્ત્વોનું સાર છે અને તે માપમાં મહાન છે,
વિભક્તિમાનં મનુતે વિભાગં મન્યતે ઽપિ વા
તે વિભાજનને ઓળખે છે અને જુદાઈને પણ સમજાવે છે.
બૃહત્ત્વાદ્વૃંહણત્વાચ્ચ ભાવાનામખિલાશ્રયાત્
તેની વિશાળતા, વિસ્તરણશક્તિ અને સર્વ ભવનો આધાર હોવાને કારણે,
આપૂરયતિ યસ્માચ્ચ સર્વાન્ દેહાનનુગ્રહૈઃ
અને તે સર્વ શરીરોને કૃપાથી પુરે છે,
તસ્મિંસ્તુ કાર્યકરણં સંસિદ્ધં બ્રહ્મણઃ પુરા
તેમાં બ્રહ્માનું કાર્ય અને સાધન પહેલેથી જ સ્થિર થયેલું છે.
સ વૈ શરીરી પ્રથમઃ પુરા પુરુષ ઉચ્યતે
તે શરીરધારી પ્રથમ પુરુષ તરીકે ઓળખાય છે.
આદિકર્ત્તા સ ભૂતાનાં બ્રહ્માગ્રે સમવર્ત્તિનામ્
તે સર્વ જીવોનો મૂળ સર્જક છે, જે પ્રથમ બ્રહ્મા છે.
સર્ગે ચ પ્રતિસર્ગે ચ ક્ષેત્રજ્ઞો બ્રહ્મ સંસિતઃ
સર્જન અને વિઘટન બંનેમાં ક્ષેત્રજ્ઞ બ્રહ્મા અડગ રહે છે.
ભજન્તે ચ પુનર્દેહાંસ્તે સમાહારસંધિસુ
અને ચક્રના સંધિ સમયે તેઓ ફરી શરીર ધારણ કરે છે.
ગર્તોદકં સબુદાસ્તુ હરેયુશ્ચાપિ પઞ્ચતાઃ
જ્ઞાની લોકો જાણે છે કે જેમ ખાડામાંનું પાણી વિલિન થાય છે, તેમ તેઓ પાંચ તત્ત્વોમાં લય પામે છે.
પૃથિવી સપ્તભિર્દ્વીપૈઃ સમુદ્રૈઃ સહ સપ્તભિઃ
પૃથ્વી તેના સાત દ્વીપો અને સાત સમુદ્રો સાથે,
અન્તઃસ્થસ્ય ત્વિમે લોકા અન્તર્વિશ્વમિદં જગત્
આ બધા લોકો તેના અંદર છે; ખરેખર, આ આખું જગત અંદર સમાયેલું છે.
લોકાલોકં ચ યત્ કિઞ્ચિદણ્ડે તસ્મિન્પ્રતિષ્ટિતમ્
આ બ્રહ્માંડમાં જે કંઈ લોક અને અલોક છે, તે બધું તેમાં સ્થિર થયેલું છે.
તેજો દશગુણેનૈવ બાહ્યતો વાયુના વૃતમ્
બાહ્ય ભાગમાં તે વાયુથી ઘેરાયેલું છે, અને તેને દસગણ તીવ્ર અગ્નિ આવરી લે છે.
આકાશમાવૃતં સર્વં બહિર્ભૂતાદિના તથા
બહારની બાજુ આખું આકાશ પણ પૃથ્વી અને અન્ય તત્વોથી ઘેરાયેલું છે.
એભિરાવરણૈરણ્ડં સપ્તભિઃ પ્રાકૃતૈર્વૃતમ્
આ રીતે, બ્રહ્માંડ સાત પ્રાકૃત આવરણોથી ઢંકાયેલું છે.
પ્રસર્ગકાલે સ્થિત્વા ચ ગ્રસંતસ્ચ પરસ્પરમ્
સૃષ્ટિના આરંભે એ બધું સ્થિર રહે છે અને પછી એકબીજાને ક્રમશઃ ગ્રહણ કરે છે.
આધારાધેયભાવેન વિકારાસ્તે વિકારિષુ
આ પરિવર્તનો આધાર અને આધારિત રૂપે, બદલાતા પદાર્થોમાં રહે છે.
ઇત્યેવં પ્રાકૃતઃ સર્ગઃ ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતસ્તુ સઃ
આ રીતે, પ્રાકૃત સૃષ્ટિ છે, જે ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા સંચાલિત છે.
આયુષ્માન્કીર્તિમાન્ધન્યઃ પ્રજ્ઞાવાંશ્ચ ન સંશયઃ
એ દીર્ઘાયુ, પ્રસિદ્ધ, ધન્ય અને વિદ્વાન છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
સાધર્મ્યેણાવતિષ્ઠેતે પ્રધાનપુરુષૌ તદા
પછી પ્રધાન અને પુરુષ સમાન સ્વભાવથી સાથે રહે છે.
અનુદ્રિક્તાવનુચરૌ તેન પ્રોક્તૌ પરસ્પરમ્
એ બંને પરસ્પર અનુસરી રહ્યા છે, કોઈ આગળ કે પાછળ નથી.
સત્ત્વવૃદ્ધૌ સ્થિતિરભૂદ્ ધ્રુવં પદ્મ શિખાસ્થિતમ્
જ્યારે સત્ત્વ વધી જાય છે, ત્યારે સ્થિરતા આવે છે, જે કમળની ટોચની જેમ અડગ રહે છે.
રજઃ પ્રવર્તકં તચ્ચ બીજેષ્વિવ યથા જલમ્
રજોગુણ પ્રવૃત્તિનું કારણ છે, જેમ બીજ માટે પાણી જરૂરી છે.
ગુણેભ્યઃ ક્ષોભ્યમાણેભ્યસ્ત્રયો જ્ઞેયા હિ સાદરે
જ્યારે ગુણો ઉથલપાથલ થાય છે, ત્યારે ત્રણ ગુણોને ધ્યાનપૂર્વક સમજવા જોઈએ.
સત્ત્વં વિષ્ણૂ રજો બ્રહ્મા તમો રુદ્રઃ પ્રજાપતિઃ
સત્ત્વ એટલે વિષ્ણુ, રજસ એટલે બ્રહ્મા અને તમસ એટલે રુદ્ર, જે પ્રજાપતિ છે.
જાયતે ચ યતશ્ચત્રા લોકસૃષ્ટિર્મહોજસઃ
અને એમાંથી મહાશક્તિવાળી લોકસૃષ્ટિ ઉત્પન્ન થાય છે.
સત્ત્વપ્રકાશકો વિષ્ણુઃ સ્થિતિત્વેન વ્યવસ્થિતઃ
વિષ્ણુ સત્ત્વનો પ્રકાશક છે અને તે જ સૃષ્ટિની સ્થિતિને જાળવે છે.
એત એવ ત્રયો વેદા એત એવ ત્રજો ઽગ્નયઃ
આ જ ત્રણ ગુણો વેદરૂપ છે અને એ જ ત્રણ અગ્નિરૂપ છે.
પરસ્પરેણ વર્તન્તે પ્રેરયન્તિ પરસ્પરમ્
એ પરસ્પર ક્રિયા કરે છે અને એકબીજાને પ્રેરણા આપે છે.