પઞ્ચૈતે હેતવો વિપ્રા જ્યોતિર્ગણવિવેચને
હે વિદ્વાનોએ, પ્રકાશપુંજોની ઓળખમાં આ પાંચ કારણો મુખ્ય છે.
જ્જાપ જપ્યં ભગવાન્મધ્યં પ્રાપ્તે દિવાકરે
દિવસના મધ્યમાં સૂર્ય પહોંચતા ભગવાને જપ્યનું પઠન કર્યું.
તે સર્વે નિયતાત્માનસ્તસ્થુઃ પ્રાઞ્જલયસ્તથા
બધા શાંત મનથી, હાથ જોડીને, એકાગ્રતાપૂર્વક ઊભા રહ્યા.
નીલકણ્ઠ નમસ્તે ઽસ્તુ ઇત્યુવાચ સદાગતિઃ
સદા શુભકામના ધરાવનારએ કહ્યું: 'નીલકંઠ, તમને વંદન છે.'
વાલખિલ્યેતિ વિખ્યાતાઃ પતઙ્ગસહચારિણઃ
એ લોકો વાલખિલ્ય તરીકે જાણીતા છે, અને પંખીઓના સાથી છે.
તે સ્મ પૃચ્છન્તિ વાયુ ચ વાયુપર્ણાંબુ ભોજનાઃ
તેઓ વાયુને પૂછવા લાગ્યા, જે પવન અને પાંદડાંથી જીવન યાપે છે.
એતદ્ગુહ્યં પવિત્રાણાં પુષ્ણં પુણ્યવિદાં વરઃ
આ રહસ્ય શુદ્ધહૃદયવાળાં માટે છે, અને પુણ્ય જાણનારા માટે આશીર્વાદરૂપ છે.
તત્સર્વ શ્રોતુમિચ્છામસ્ત્વત્પ્રસાદાત્પ્રભઞ્જન
હે પ્રભંજન, તમારી કૃપાથી અમે આ બધું સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
શ્રોતુમિચ્છામહે દેવ તવ વક્ત્રાદ્વિશેષતઃ
હે દેવ, ખાસ કરીને તમારી જ વાણીમાંથી અમે સાંભળવા માંગીએ છીએ.
વર્ણસ્થાનગતે વાયો વાગ્વિધિઃ સંપ્રવર્ત્તતે
જ્યારે વાયુ અક્ષરનાં સ્થાનમાં પ્રવેશે છે, ત્યારે બોલવાની શક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે.
ત્વયિ નિષ્પૂયમાને તુ શેષા વર્ણપ્રવૃત્તયઃ
જ્યારે તમે શુદ્ધ થાઓ છો, ત્યારે બાકીની અક્ષરક્રિયાઓ ચાલુ રહે છે.
ત્વત્તો હિ વર્ણસદ્ભાવઃ સર્વગસ્ત્વં સદાનિલ
તમારાથી જ અક્ષરનું સ્વરૂપ આવે છે; હે સદાય રહેનારા સર્વવ્યાપી વાયુ, તમે સર્વત્ર છો.
એષ વૈ જીવલોકસ્તે પ્રત્યક્ષઃ સર્વતો ઽનિલ
આ જ તમારો જીવલોક છે, હે વાયુ, જે સર્વત્ર સ્પષ્ટપણે દેખાય છે.
બ્રૂહિ તત્કણ્ઠદેશે તુ કિં કૃત્વા રૂપવિક્રિયા
કૃપા કરીને કહો, ગળાના ભાગે શું થયું કે રૂપમાં ફેરફાર આવ્યો?
પ્રત્યુવાચ મહાતેજા વાયુર્લ્લોકનમસ્કૃતઃ
મહાન તેજવાળા, લોકોએ પૂજેલા વાયુએ ઉત્તર આપ્યો.
વસિષ્ઠો નામ ધર્માત્મા માનસો વૈ પ્રજાપતિઃ
વસિષ્ઠ નામના, ધર્મપ્રવૃત્ત, મનથી જન્મેલા પ્રજાપતિ છે.
મહિષાસુરનારીણાં નયનાઞ્જનતસ્કરમ્
મહિષાસુરની સ્ત્રીઓની આંખમાં લગાવાતું કાજલ ચોરી લેવામાં આવ્યું હતું.
ઉમામનઃ પ્રહર્ષાણાં બારકચ્છદ્મરૂપિણમ્
ઉમા માતાના આનંદથી ભરેલા મનનું ભ્રૂકુટિ-લગાવવાનું પેસ્ટ હતું.
યદેતદ્દૃશ્યતે વર્ય શુભ્રં શુભ્રાઞ્જનોપમમ્
હે શ્રેષ્ઠ, જે તમે જુઓ છો તે ચમકદાર છે, શુદ્ધ સફેદ કાજલ જેવું લાગે છે.
એતદ્દીપ્તાંય દાન્તાય ભક્તાય બ્રૂહિ પૃચ્છતે
હે તેજસ્વી, સંયમી અને ભક્ત, પૂછનારને આ વાત કહો.
મત્પ્રિયાર્થંમહાભાગ વક્તુમર્હસ્યશેષતઃ
હે મહાભાગ્યશાળી, મારા માટે તમે બધું સંપૂર્ણ રીતે કહો એવી મારી ઇચ્છા છે.
પ્રત્યુવાચ મહાતેજા દેવારિબલસૂદનઃ
દેવતાઓના દુશ્મનોની શક્તિનો નાશ કરનાર તે મહાશક્તિશાળી એ ઉત્તર આપ્યો.
ઉમોત્સંગોપવિષ્ટેન યથાપૂર્વં મયા શ્રુતમ્
હું ઉમાના ગોદમાં બેઠો છું, અને પહેલાં જે રીતે સાંભળ્યું હતું એ જ રીતે કહું છું.
તમહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ત્વત્પ્રિયાર્થં મહામુને
હે મહામુની, તને આનંદ થાય એ માટે હવે હું એ વાત સ્પષ્ટ રીતે કહું છું.
તરુણાદિત્યસંકાશે તપ્તચામીકરપ્રભે
તે ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજસ્વી અને તપેલા સોનાની જેમ ઝગમગતું હતું.
જાંબૂનદમયે દિવ્યે નાનાધાતુ વિચિત્રિતે
દિવ્ય જાંબુનદ સોનાથી બનેલું અને色色ના ધાતુઓથી શોભાયમાન હતું.
હંસકારણ્ડવાકીર્ણે ચક્રવાકોપશોભિતે
તે હંસ અને કારાંડવથી ભરેલું અને ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભાયમાન હતું.
મત્તક્રૈઞ્ચમયૂરાણાં નાદૈર્વિક્રુષ્ટકન્દરે
મસ્ત ક્રૌંચ અને મોરોના અવાજોથી ગુંજતા ગુફાઓથી તે જગ્યા ગૂંજતી હતી.
જીવં જીવકજાતીનાં વિરાવૈરુપકૂજિતે
જીવંત પ્રાણીઓના રવ અને અનેક પક્ષીઓના કલરવથી તે સ્થાન ગુંજતું હતું.
સૌરભેયનિનાદાઢ્યં મેઘસ્તનિતનિસ્વને
સૌરભેય પક્ષીઓના રવ અને મેઘના ગર્જનથી તે સ્થળ ગુંજતું હતું.