વર્ષાસ્વથો શરદિ વૈ ચતુર્ભિશ્ચ પ્રવર્ષતિ
વરસાદના ઋતુમાં અને શરદમાં, એ ચાર ધારો વડે વરસે છે.
ઇન્દ્રો ધાતા ભગઃ પૂષા મિત્રો ઽથ વરુણોર્ઽયમા
ઇન્દ્ર, ધાતા, ભાગ, પૂષા, મિત્ર, પછી વરુણ અને યમ—
માઘમાસે તુ વરુણઃ પૂષા ચૈવ તુ ફલાલ્ગુને
માઘ મહિનામાં વરુણ, અને ફાગણમાં પૂષા.
જ્યેષ્ઠમાસે ભવેદિન્દ્રશ્ચાષાઢે સવિતા રવિઃ
જ્યેષ્ઠ મહિનામાં ઇન્દ્ર, અને આષાઢમાં સવિતા એટલે રવિ.
પર્જન્યો ઽશ્વયુજે માસિ ત્વષ્ટા ચ કાર્તિકે રવિઃ
પાર્શ્વ મહિનામાં પર્જન્ય, અને કારતકમાં ત્વષ્ટા એટલે રવિ.
પઞ્ચરશ્મિસહસ્રાણિ વરુણસ્યાર્કકર્મણિ
વરુણ પાસે સૂર્યના કાર્યમાં પાંચ હજાર કિરણો છે.
ધાતાષ્ટભિઃ સહસ્રૈસ્તુ નવભિસ્તુ શતક્રતુઃ
ધાતા પાસે આઠ હજાર, અને શતક્રતુ એટલે ઇન્દ્ર પાસે નવ હજાર છે.
સપ્તભિસ્તપતે સિત્રસ્ત્વષ્ટા ચૈવાષ્ટભિસ્તપેત્
સિત્રા સાત કિરણોથી તેજ આપે છે અને ત્વષ્ટા પણ આઠ કિરણોથી તેજ આપે છે.
ષડ્ભી રશ્મિસહસ્રૈસ્તુ વિષણુસ્તપતિ મેદિનીમ્
વિષ્ણુ છ હજાર કિરણોથી ધરા પર પ્રકાશિત થાય છે.
શ્વેતવર્ણસ્તુ વર્ષાસુ પાણ્ડુઃ શરદિ ભાસ્કરઃ
વરસાદમાં એ સફેદ રંગનો હોય છે; શરદમાં રવિ ફિક્કો દેખાય છે.
ઇતિ વર્ણાઃ સમા ખ્યાતાઃ સૂર્યસ્યર્તુસમુદ્ભવાઃ
આ રીતે ઋતુઓમાં સૂર્યના જે રંગો થાય છે, તેનું વર્ણન થયું.
સૂર્યો ઽમરેષ્વપ્યમૃતં ત્રયં ત્રિષુ ન યચ્છતિ
સૂર્ય અમરદેવોમાં પણ તે ત્રણ પ્રકારનું અમૃત આપતો નથી.
ભિદ્યતે ઋતુમાસાદ્ય જલશીતોષ્ણનિસ્રવમ્
ઋતુઓ આવતાં પાણી, ઠંડક અને ઉષ્ણતાના પ્રવાહમાં એ વિભાજિત થાય છે.
નક્ષત્રગ્રહસોમાનાં પ્રતિષ્ઠા યોનિરેવ ચ
નક્ષત્રો, ગ્રહો અને ચંદ્રની આધારભૂમિ અને યોનિ એ જ છે.
નક્ષત્રાધિપતિઃ સોમો ગ્રહ રાજો દિવાકરઃ
નક્ષત્રોના સ્વામી ચંદ્ર છે અને ગ્રહોના રાજા સૂર્ય છે.
પઠ્યતે ચાગ્નિરાદિત્ય ઉદકં ચન્દ્રમાઃ સ્મૃતઃ
કહવામાં આવે છે કે અગ્નિ એટલે સૂર્ય અને પાણી એટલે ચંદ્ર.
સુરસેનાપતિઃ સ્કન્દઃ પઠ્યતે ઽઙ્ગારકો ગ્રહઃ
દેવતાઓના સેનાપતિ સ્કંદ છે અને ગ્રહોમાં મંગળ પણ કહેવાય છે.
રુદ્રો વૈવસ્વતઃ સાક્ષાદ્યમો લોકપ્રભુઃ સ્વયમ્
રુદ્ર એ વૈવસ્વત યમ સ્વયં, સર્વ જીવોના સ્વામી છે.
દેવાસુરગુરૂ દ્વૌ તુ ભાનુમન્તૌ મહા ગ્રહૌ
દેવ અને અસુરોના ગુરુ, બંને મહાન ગ્રહો તેજસ્વી છે.
આદિત્યમૂલમખિલં ત્રૈલોક્યં નાત્ર સંશયઃ
આ ત્રણેય લોકનો મૂળ સૂર્ય છે, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
રુદ્રોપેન્દ્રેન્દ્રચન્દ્રાણાં વિપ્રેન્દ્રાસ્ત્રિદિવૌકસામ્
રુદ્ર, ઉપેન્દ્ર, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો અને સ્વર્ગના દેવતાઓ—
સર્વાત્મા સર્વલોકેશો મહાદેવઃ પ્રજાપતિઃ
સર્વાત્મા, સર્વલોકના સ્વામી, મહાદેવ, સર્વના પિતા—
તતઃ સંજાયતે સર્વં તત્ર ચૈવ પ્રલીયતે
તેમાથી બધું જન્મે છે અને અંતે બધું તેમામાં જ લય પામે છે.
જગજ્જ્ઞેયો ગ્રહો વિપ્રા દીપ્તિમાન્સુપ્રભો રવિઃ
હે બ્રાહ્મણો, જાણો કે તેજસ્વી અને પ્રકાશમાન સૂર્ય ગ્રહ જ જગતને જાણનારો છે.
ક્ષણા મુહૂર્ત્તા દિવસા નિશાઃ પક્ષાશ્ચ કૃત્સ્નશઃ
પળ, મુહૂર્ત, દિવસ, રાત અને પખવાડિયા—આ બધું સંપૂર્ણપણે—
તદાદિત્યાદૃતે હ્યેષા કાલંસખ્યા ન વિદ્યતે
આ સૂર્ય વિના, ખરેખર, સમયની ગણતરી જ શક્ય નથી.
ઋતૂનામવિભાગાચ્ચ પુષ્પમૂલફલં કુતઃ
ઋતુઓના ભેદ વિના તો ફૂલ, મૂળ કે ફળ ક્યાંથી આવે?
અભાવો વ્યવહારાણાં જન્તૂનાં દિવિ ચૈહ ચ
દિવસે કે અહીં, જીવજંતુઓના વ્યવહાર પણ અસ્તિત્વમાં ન રહે.
સ એષ કાલશ્ચાગ્નિશ્ચ દ્વાદશાત્મા પ્રજાપતિઃ
એ જ સમય છે, એ જ અગ્નિ છે અને એ જ બાર રૂપે પ્રજાપતિ છે.
સ એષ તેચસાં રાશિસ્તમો ઘ્રન્સાર્વલૌકિકમ્
એ જ તેજનો સમૂહ છે, સર્વાંધકારનો નાશક અને સર્વલોકમાં વ્યાપક છે.