અસંગઃ કાઞ્ચનો દિવ્યો યુક્તઃ પવનગૈર્હયૈઃ
આ રથ જોડાયેલું નથી, સુવર્ણ છે, દિવ્ય છે અને પવનની ઝડપ જેવા ઘોડાઓ જોડાયેલા છે.
વારુણસ્યન્દનસ્યેહ લક્ષણૈઃ સદૃશસ્તુ સઃ
આ રથના લક્ષણો વરુણના રથ જેવા જ છે.
અથૈતાનિ તુ સૂર્યસ્ય પ્રત્યઙ્ગાનિ રથસ્ય હ
હવે આ છે સૂર્યના રથના વિવિધ અંગો.
અહસ્તુ નાભિઃ સૌરસ્ય એકચક્રસ્ય વૈ સ્મૃતઃ
દિવસને સૂર્યના એકચક્ર રથનું નાભિ કહેવાય છે.
રથનીડઃ સ્મૃતો હ્યેષ ચાયને કૂબરાવુભૌ
આને રથનું બેઠાણ કહેવાય છે અને બંને ધ્રુવો અયન તરીકે ઓળખાય છે.
તસ્ય કાષ્ઠા સ્મૃતા ઘોણા અક્ષદણ્ડઃ ક્ષણસ્તુ વૈ
અક્ષને દંડ કહેવાય છે, ઘોણાને યોક કહેવાય છે અને ક્ષણને ખૂંટ કહેવાય છે.
રાત્રિર્વરૂથો ધર્મો ઽસ્ય ધ્વજ ઊર્દ્ધ્વ સમુચ્છ્રિતઃ
રાત્રિ એ આવરણ છે, ધર્મ એ ધ્વજ છે અને ધ્વજ ઊંચે લહેરે છે.
સપ્તાશ્વરૂપાશ્છન્દાસિ વહન્તો વામતો ધુરમ્
છંદો સાત ઘોડાની રૂપે ડાબી બાજુએ જૂથને ખેંચે છે.
પઙ્ક્તિશ્ચ બૃહતી ચૈવ હ્યુષ્ણિક્ચૈવ તુ સપ્તમી
પંક્તિ, બૃહતી અને ઉષ્ણિક એ સાતમો છંદ છે.
સહચક્રો ભ્રમત્યક્ષઃ સહક્ષો ભ્રમતે ધ્રુવઃ
સંગાથ ચક્ર સાથે ફરતો અક્ષ પણ ફરતો રહે છે; સંગાથ અક્ષ સાથે ધ્રુવ પણ ફરતો રહે છે.
એવમર્થવશાત્તસ્ય સન્નિવેશો રથસ્ય તુ
આ રીતે, તેના અર્થના બળથી રથની રચના થાય છે.
તેનાસૌ તરણિર્દેવો ભાસ્વતા સર્પતે દિવિ
આથી તેજસ્વી તરણિ દેવ આકાશમાં ઝડપી ગતિથી ચાલે છે.
ધ્રુવે તૌ ભ્રામ્યતે રશ્મી ચ ચક્રયુગયોસ્તુ વૈ
ધ્રુવ પાસે એ બે કિરણો એ રીતે ફરે છે જેમ ચક્રના બે પૈડાં ફરે છે.
યુગાક્ષકોટી તે તસ્ય દક્ષિણે સ્યન્દનસ્ય હિ
એ રથના ધૂરીના છેડા એના દક્ષિણ બાજુએ છે.
ભ્રમન્તમનુગચ્છેતાં ધ્રુવં રશ્મી તુ તાવુભૌ
એ બંને કિરણો ધ્રુવને ફરે છે ત્યારે તેની પાછળ ચાલે છે.
કીલાસક્તા યથા રજ્જુર્ભ્રંમતે સર્વતો દિશમ્
જેમ ખૂંટા સાથે બાંધેલી દોરી ચારેય દિશામાં ફરતી હોય છે,
વર્દ્ધતે દક્ષિણે ચૈવ ભ્રમતો મણ્ડલાનિ તુ
એ રીતે દક્ષિણ તરફ ફરતી વખતે વર્તુળો બને છે.
ધ્રુવેણ પ્રગૃહીતૌ વૈ તૌ રશ્મી નયતો રવિમ્
ધ્રુવે પકડી રાખેલા એ બે કિરણો સૂર્યને આગળ લઈ જાય છે.
તદા સો ઽભ્યન્તરે સૂર્યો ભ્રમતે મણ્ડલાનિ તુ
પછી એ બંનેની અંદર સૂર્ય ફરતો રહે છે અને વર્તુળો બનાવે છે.
ધ્રુવેણ મુચ્યમાનાભ્યાં રશ્મિભ્યાં પુનરેવ તુ
જ્યારે ધ્રુવે એ બે કિરણો છોડી દે છે,
ઉદ્વેષાટયન્સ વેગેન મણ્ડલાનિ તુ ગચ્છતિ
ત્યારે સૂર્ય જોરથી વર્તુળોમાં દોડતો જાય છે.
ગન્ધર્વૈરપ્સરોભિશ્ચ ગ્રામણીસર્પરાક્ષસૈઃ
ગંધર્વો, અપ્સરાઓ, ગામના વડાઓ, સાપો અને રાક્ષસો દ્વારા,
ધાતાર્ઽયમા પુલસ્ત્યશ્ચ પુલહશ્ચ પ્રજાપતિઃ
ધાતા, અર્યમાન, પુલસ્ત્ય, પુલહ અને પ્રજાપતિ,
રથકૃચ્ચ રથૌજાશ્ચ યક્ષાવેતાવુદા ત્દૃતૌ
રથકૃત, રથૌજા અને યક્ષો — એ બધાનું વર્ણન થયું છે.
રક્ષો હેતિઃ પ્રહેતિશ્ચ યાતુધાનાવુદાહૃતૌ
રક્ષ, હેતી, પ્રહેતી અને યાતુધાન પણ જણાવ્યા છે.
મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચૈવ મુનિરત્રિરુદાહૃતઃ
મિત્ર, વરુણ અને મુની અત્રીનું પણ નામ લેવામાં આવ્યું છે.
રાક્ષસૌ ચ સમાખ્યાતૌ પૌરુષેયો વધસ્તથા
બે રાક્ષસો અને પૌરુષેય શસ્ત્ર પણ ઓળખાય છે.
રથચિત્રસ્તથૈવાન્યો નાગસાક્ષકસંજ્ઞેતઃ
રથચિત્ર અને બીજો, જે નાગસાક્ષક તરીકે ઓળખાય છે.
તતઃ સૂર્યે પુનસ્ત્વન્યા નિવસંતીહ દેવતાઃ
પછી સૂર્યમાં બીજી દેવતાઓ પણ અહીં વસે છે.
એલાપત્રસ્તથા સર્પઃ શઙ્ખપાલાશ્ચ તાવુભૌ
એલાપત્ર, એક સાપ અને બંને શંખપાલ પણ છે.